Dusza pomiędzy światami. Ajnowie - rdzenni mieszkańcy północnej Japonii i etnograf Bronisław Piłsudski - zwiedzanie samodzielne wystawy czasowej

Ikor w języku Ajnów oznacza „skarb”. Nie tylko cenny przedmiot, ale też wiedzę, pamięć, umiejętności i poczucie przynależności przekazywane z pokolenia na pokolenie. To pojęcie jest jednym z kluczy do wystawy „Dusza pomiędzy światami. Rdzenni mieszkańcy północnej Japonii i etnograf Bronisław Piłsudski”, którą od 12 września 2026 roku będzie można oglądać w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.

Wystawa jest wspólnym projektem Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku i Litewskiego Muzeum Narodowego. Jej pierwsza odsłona prezentowana była w Domu Historii Litewskiego Muzeum Narodowego w Wilnie, gdzie można ją było oglądać od lutego do sierpnia 2026 roku

Bronisław Piłsudski i Ajnowie

Wystawa, przygotowana w 160. rocznicę urodzin Bronisława Piłsudskiego, opowiada o jego spotkaniu z Ajnami – rdzennymi mieszkańcami północnej Japonii i sąsiednich obszarów. Piłsudski trafił na Sachalin jako katorżnik. Uczył się języka ajnuskiego, fotografował, zapisywał opowieści i pieśni, dokumentował życie codzienne i ceremonie.

Na woskowych cylindrach fonograficznych rejestrował mowę i przekazy ustne. Na wystawie będzie można usłyszeć nagrania ajnuskiej literatury ustnej sprzed ponad stu lat, a także zobaczyć fonograf Edisona oraz dwa oryginalne woskowe wałki z nagraniami Piłsudskiego, prezentowane wraz z kopiami wykonanymi w Japonii.

Historia

Wśród historycznych eksponatów znajdzie się m.in. tetarpe – tradycyjny strój Ajnów z Sachalinu. Obok niego pokazany zostanie współczesny kaparamip autorstwa Yuki Hayasaki i Shinobu Sugimury. Córka i matka zaprojektowały poszczególne części ornamentu inspirowanego apehuci kamuy, bóstwem ognia, po raz pierwszy łącząc swoje wzory w jednej szacie.

Na wystawie zobaczymy również makiri – ajnuskie noże używane m.in. podczas wypraw w góry, zbierania roślin i rzeźbienia oraz haftowane osłony na dłonie tekunpe. Te ostatnie mogły być prezentem od kobiety dla wybranego mężczyzny. Jeśli odwzajemniał jej uczucia, nosił tekunpe i wykonywał dla niej menoko-makiri – kobiecy nóż.

Wśród przedmiotów związanych z duchowością Ajnów znajdą się miska i szpatułka tuki-pasuy, używane podczas kamuy-nomi, modlitw i składania darów kamuy. Zobaczymy także bogato zdobiony ceremonialny kołczan ikayopikor, wykorzystywany podczas ceremonii odesłania ducha niedźwiedzia.

Współczesność

Ważne miejsce na wystawie zajmuje współczesna sztuka ajnuska. Kuratorką tej części ekspozycji jest Kanako Uzawa, ajnuska artystka i badaczka. Prace twórców różnych pokoleń pokazują, jak tradycja, rodzinne historie i dawne techniki funkcjonują we współczesnej kulturze Ajnów. Uzawa prezentuje film „Ainupuri”, zrealizowany wspólnie z Laurą Liverani. Punktem wyjścia jej opowieści są ajnuskie obiekty ze zbiorów Muzeum Historii Kultury Uniwersytetu w Oslo, które w filmie spotykają się z osobistą narracją, ruchem i wspomnieniami artystki.

Wśród współczesnych prac znajdzie się również drewniana taca komochi bon z 2025 roku autorstwa Tomoyi Okamoto. Snycerz wykorzystał w niej tradycyjny motyw sowy, tworząc jego własną interpretację. Praca zdobyła główną nagrodę w Konkursie Rzemiosła Ajnów.

Ekspozycję uzupełniają krótkie filmy o współczesnej kulturze Ajnów – m.in. o rzeźbieniu w drewnie (inuye) i języku ajnuskim (aynuitak), a także o tożsamości i znaczeniu ajnuskiego dziedzictwa dzisiaj.

Wystawa „Dusza pomiędzy światami. Rdzenni mieszkańcy północnej Japonii i etnograf Bronisław Piłsudski” łączy materiały pozostawione przez Bronisława Piłsudskiego z głosem współczesnych Ajnów. Fotografie i nagrania sprzed ponad stu lat sąsiadują z tradycyjnymi szatami i przedmiotami oraz pracami współczesnych artystów.

Koncepcja wystawy:

Simona Širvydaitė-Šliupienė

Kuratorki:

dr Miglė Lebednykaitė

dr Jadwiga Rodowicz-Czechowska

Simona Širvydaitė-Šliupienė

dr Kanako Uzawa

Projekt architektoniczny:

Sigita Simona Paplauskaite

Projekt graficzny:

Gaile Pranckunaite

Adaptacja projektu graficznego:

JAZ+Architekci