Sylwetki wielkich producentów – Brian Eno

Niezależnie od podejścia są to postacie stojące za największymi albumami, które miały wpływ na historię muzyki. Takim postaciom będzie poświęcony ten cykl, a na początek człowiek, który w latach 70. zupełnie tę rolę przedefiniował i stworzył z niej swego rodzaju sztukę.

Sztuka punktem wyjścia

Żeby dobrze zrozumieć sposób pracy i myślenia o muzyce Briana Eno, trzeba sięgnąć do jego początków. Większość producentów muzycznych z reguły wywodziła się z grona tradycyjnych muzyków, którzy po pewnym czasie zaczynali interesować się nagraniami albo osób technicznych, których bardziej inżynieryjne podejście przyciągnęło do muzyki. W przypadku Eno punktem wyjścia zawsze była sztuka, a muzykę i jej produkcję traktował jako jej przedłużenie. To istotne dla zrozumienia zarówno jego artystycznej drogi, jak i późniejszej pracy producenckiej.

Od samego początku interesowało go wszystko, co niekonwencjonalne, i tak też podchodził do swojej edukacji. Już w wieku nastoletnim odrzucił perspektywę konwencjonalnej pracy i udał się do Ipswich School of Art, by studiować nowe media. Przełomowym momentem była późniejsza nauka w Winchester School of Art i jeden z wykładów prowadzonych przez Pete’a Townshenda z The Who, dzięki któremu zrozumiał, że nie musi być wyedukowanym muzykiem, by móc zacząć tworzyć. 

To właśnie w tym czasie zaczęła formować się jego muzyczna osobowość, w ramach której mniej interesowała go muzyka per se, a bardziej to, co można z nią zrobić oraz jaki proces myślowy i filozoficzny za nią stoi. Jego głównym instrumentem stał się magnetofon, a po przeprowadzce do Londynu, by rozwijać swoją karierę, zainteresował się ówczesną nowinką techniczną, jaką były syntezatory.

Roxy Music

W 1971 roku dołączył do Bryana Ferry’ego w grupie Roxy Music. Działał w niej tylko przez nieco ponad dwa lata, jednak był to okres bardzo intensywny i kluczowy nie tylko dla samego Eno, ale dla całej muzyki. Jego współpraca z Bryanem Ferrym była ciekawym artystycznym połączeniem. Ferry był świetnym kompozytorem, który potrafił solidnie zbudować fundament piosenki i ułożyć mocną melodię. Z kolei Eno swoim eksperymentalnym podejściem nadawał jej wyjątkową atmosferę i nieoczywisty charakter. To sprawiło, że pierwsze dwa albumy wydane przez Roxy Music na stałe zapisały się w historii rocka.

Eno już wtedy podświadomie przygotowywał się do roli producenta, mimo że formalnie jeszcze nim nie był. Jego stanowisko na scenie wyglądało bardzo futurystycznie. Otoczony przeróżnymi urządzeniami nie był klasycznym klawiszowcem. Modulując dźwięk na żywo, można było porównać jego rolę do proto-DJ-a, na długo przed tym, zanim podobne rozwiązania zaczęto powszechnie wykorzystywać w muzyce rockowej.

Twórca ambientu

Po odejściu z Roxy Music rozpoczął karierę solową, jeszcze bardziej oddając się artrockowym eksperymentom. Opisując swoją muzykę, często korzystał z terminologii malarskiej, określając dźwięki mianem obrazów, kolorów czy krajobrazów. To podejście nasiliło się, gdy w połowie lat 70., przechodząc rekonwalescencję po wypadku, zaczął rozwijać koncepcję muzyki, która nie musi skupiać uwagi słuchacza i może egzystować w przestrzeni tak jak światło czy barwy. 

W ten sposób narodziła się koncepcja ambientu, która niedługo później przerodziła się w ważny nurt muzyki elektronicznej. Brian Eno prawdopodobnie nie był pierwszym twórcą tego typu muzyki, jednak nadał temu podejściu określone ramy i je nazwał. Dlatego też przypisuje mu się miano ojca muzyki ambientowej.

Podział kompetencji

W okresie rozwijania kariery solowej rozpoczął również współpracę producencką z innymi artystami. Warto jednak nadmienić, że rzadko kiedy pełnił rolę jedynego producenta. Najczęściej dzielił kompetencje z kimś, kto wnosił inne, bardziej techniczne doświadczenie i odpowiadał za praktyczną stronę nagrań, podczas gdy Eno skupiał się bardziej na kierunku artystycznym i popychaniu twórcy w niepoznane jeszcze rejony. 

Taki podział zadań sprawdzał się szczególnie dobrze, gdy przychodziło mu pracować z bardziej tradycyjnymi zespołami niż projektami eksperymentalnymi. W ten sposób współpracował z Tonym Viscontim przy albumach Davida Bowiego czy Danielem Lanoisem przy płytach U2.

Oblique Strategies

Jedną z najważniejszych cech pracy producenckiej Briana Eno były “Oblique Strategies”, czyli talia kart zawierających sugestie, pytania czy instrukcje, które miały pomóc artyście wyjść z impasu twórczego. Zostały one stworzone wspólnie z brytyjskim artystą Peterem Schmidtem. Brianowi chodziło o to, by nie dawać artyście gotowych rozwiązań, lecz zmusić go do wyjścia ze strefy komfortu.

Jego zdaniem tym, co najbardziej ogranicza twórczość, jest nadmierne przywiązanie do własnych przyzwyczajeń. Dlatego część kart zawierała bardzo jasne instrukcje, a część była celowo enigmatyczna. W momencie blokady twórczej artysta, zamiast siłować się ze znalezieniem rozwiązania, mógł wybrać kartę i potraktować ją jako obowiązującą zasadę, np.  odwrócić kolejność części utworu lub zredukować rolę któregoś z instrumentów. Eno chciał w ten sposób skłonić muzyka do zmiany sposobu myślenia i wprowadzić do procesu twórczego element przypadku. Było to efektem jego fascynacji awangardą i Johnem Cage’em, który wykorzystywał przypadkowość jako element kompozycji. 

Przykładowe zdania zawarte na kartach brzmiały m.in. tak: “Usuń konkrety i zamień je w niejasności”, “Co zrobiłby twój najbliższy przyjaciel?” lub bardziej prozaiczne: “Zrób sobie przerwę” czy “Użyj starego pomysłu”. Z czasem rola “Oblique Strategies” zaczęła być mocno mitologizowana, zwłaszcza przy pracy nad “Low” i “Heroes” Davida Bowiego, jednak stanowią one łatwy do zobrazowania symbol filozofii Eno.

Berliński Bowie

David Bowie, rozpoczynając pracę nad “Low”, był w stanie mocnego przeciążenia psychicznego i wraz z przenosinami do Berlina chciał nie tylko zmienić swoją muzykę, ale też swoje życie. Płyta została podzielona na dwie części: pierwsza była dość nerwowa i eksperymentalna, druga zaś bardziej instrumentalna i ambientowa. Udało się odejść od klasycznej formy albumu i rockowych piosenek. To Eno przekonał Bowiego, by pozostawić na płycie legendarną “Warszawę”. 

Rok później, przy “Heroes”, wrócono do bardziej piosenkowej formy, eksperymentowano z brzmieniem i ustawieniem mikrofonów, dzięki czemu album zabrzmiał potężnie. Dodatkowo poproszono Roberta Frippa z King Crimson o nagranie partii gitarowych, mimo że nie przesłuchał wcześniej materiału przed przyjazdem do studia.

Debiutanci i specjalista od redefinicji

Pod koniec lat 70. pomagał tworzyć brzmienie debiutujących grup, takich jak Devo czy Ultravox. Devo było dość specyficznym zespołem, którego dziwność Eno próbował jeszcze mocniej podkreślić, co jednak doprowadziło do napięć z zespołem, przywiązanym do własnej wizji utworów.

Z kolei debiut Ultravox z 1977 roku ukazał się w chwili eksplozji punka, jednak wyprzedził swoje czasy, łącząc glam rock z chłodniejszym brzmieniem, które za chwilę stanie się domeną new wave’u. Eno znał doskonale te światy i pomógł formacji oddać je na albumie, który nie był komercyjnym sukcesem, jednak zwiastował to, co nadejdzie w latach 80.

Jedną z ważniejszych płyt dla zrozumienia podejścia Eno był album “Remain in Light” Talking Heads, na którym przedefiniowano i zdekonstruowano brzmienie zespołu. Przy pracy nad krążkiem producent zachęcał do większej improwizacji, nagrywania fragmentów i łączenia ich bez tradycyjnego początku i końca. Ponownie zerwano z klasycznymi strukturami na rzecz muzyki bardziej płynnej i repetytywnej.

U2

Jedną z najbardziej długotrwałych współprac była ta z U2. Grupa po wydaniu “The Unforgettable Fire” była u bram wielkiej sławy, a wielki przebój “Pride (In the Name of Love)” pomógł jej znaleźć się na progu światowego sukcesu. Rezultatem tej współpracy był krążek “The Joshua Tree”, który okazał się gigantycznym sukcesem. Ponownie rola Eno polegała na pomocy w zbudowaniu przestrzeni, która tym razem nie zaowocowała awangardowymi odjazdami, ale potężnymi stadionowymi hymnami. Wizytówką tego podejścia jest intro do utworu “Where the Streets Have No Name”.

Współpraca z Irlandczykami trwała przez całe lata 90., w których zespół otworzył się na nowe formy brzmieniowe. Niektóre z nich były udane (“Achtung Baby”), inne mniej (“Pop”). Gdy zespół zaczynał gubić się w eksperymentalnym podejściu, Eno pomógł grupie wrócić do korzeni za sprawą “All That You Can’t Leave Behind”, które ponownie windowało U2 na szczyt.

Dlaczego Brian Eno jest ważny?

Brian Eno pomógł stworzyć jedne z najważniejszych płyt w historii, które później stawały się punktami odniesienia. Potrafił pomagać artystom reprezentującym różne style muzyczne i różne epoki — od awangardowych artystów z lat 70. po stadionowego Coldplay z końca lat 2000. Pokazał, że eksperymentalne podejście nie zawsze musi oznaczać odejście w totalną awangardę, ale może pomóc uwolnić ukryty potencjał.

Przede wszystkim zmienił rolę producenta, która niegdyś polegała na jak najwierniejszym przełożeniu wizji zespołu na nagranie. Tymczasem mogła również opierać się na bliższej relacji z artystą i aranżowaniu całego procesu twórczego. Nie musiał skupiać się na technicznych aspektach pracy studyjnej, lecz bardziej na tym, co dana rzecz może spowodować u odbiorcy. Zamiast dawać proste odpowiedzi, częściej wolał zadawać trafne pytania.