Autotune w muzyce – genialne narzędzie twórcze czy maskowanie braku talentu?

Czym właściwie jest autotune?

Autotune to procesor dźwięku służący do korekcji wysokości dźwięku – zarówno ludzkiego głosu, jak i instrumentów muzycznych. W skrócie: jeśli zaśpiewasz nutę odrobinę za wysoko lub za nisko, autotune ją wyrówna. Jeśli zaś użyjesz go w sposób ekstremalny – głos zacznie skakać między nutami jak syntezator, tworząc charakterystyczne, robotyczne brzmienie. Można też niechcący spłaszczyć wykonanie utworu, przez co będzie ono brzmiało sztucznie i bezemocjonalnie.

Program opracował w 1997 roku Andy Hildebrand, inżynier specjalizujący się w cyfrowym przetwarzaniu sygnałów. Wcześniej pracował przy technologiach sejsmicznych używanych do poszukiwania ropy naftowej. Do pomysłu na autotune miała go zainspirować żona kolegi, która żartobliwie stwierdziła, że przydałoby jej się urządzenie pomagające śpiewać czysto. Hildebrand podjął rękawicę i podszedł do tego zadania na poważnie. Na efekty nie trzeba było długo czekać. W 1997 roku zaprezentował autotune na targach NAMM – program od razu stał się hitem.

Jak to się zaczęło? 

Pierwszym komercyjnym nagraniem, które użyło autotuneʼa jako świadomego efektu artystycznego, było Believe Cher z 1998 roku. Producenci użyli skrajnych ustawień, które sprawiły, że głos Cher dosłownie przeskakiwał między dźwiękami – zupełnie nienaturalnie i zupełnie niepodobnie do czegokolwiek, co słyszano wcześniej. Wytwórnia była do tego pomysłu sceptycznie nastawiona, ale artystka obstawała przy swoim. I bardzo dobrze, bo piosenka stała się hitem na całym świecie, a efekt, który w niej uzyskała, otrzymał nawet własną nazwę – “Cher effect”.

Co ciekawe, producenci początkowo ukrywali, że to autotune. Mówili, że to vocoder (elektronicznego urządzenia do syntezy dźwięku, także mówionego), ponieważ bali się reakcji fanów. Czy potrzebnie? Tego nie wiemy. 

Potem przyszli kolejni. Eiffel 65 z Blue (Da Ba Dee) w 1998 roku, Daft Punk z One More Time w 2000 roku. W 2005 roku T-Pain uczynił z autotuneʼa swój znak rozpoznawczy – i właściwie od niego pochodzi drugie imię tego efektu: “T-Pain effect”. Lil Wayne eksperymentował z nim między albumami Tha Carter II i Tha Carter III. 

Kanye West nagrał w 2008 roku cały album 808s & Heartbreak z autotuneʼem jako głównym środkiem wyrazu – zrobił to po śmierci matki, jako wyraz żałoby i dezorientacji, którą czuł w tamtym czasie. Krytyk Rolling Stone napisał o nim: “Kanye tak naprawdę nie potrafi śpiewać w klasycznym sensie, ale nawet się nie stara tego robić. Zdigitalizowany głos brzmi jak człowiek tak ogłuszony bólem, że stał się czymś mniej niż ludzkim” (“Kanye can’t really sing in the classic sense, but he’s not trying to (…). Kanye’s digitized vocals are the sound of a man so stupefied by grief, he’s become less than human”).

Dlaczego autotune budzi takie emocje?

W historii muzyki pojawiało się wiele technologii, które zmieniały sposób nagrywania: wieloślady, samplery, automaty perkusyjne, syntezatory. I choć niektórym się one nie podobały, dziś są powszechne i raczej większości nie przeszkadzają. Z autotunem jest jednak inaczej, ponieważ uderza on bezpośrednio w najważniejszy element śpiewanych utworów – ludzką intonację.

O ile słuchacz widzi gitarę czy syntezator na scenie i rozumie, że to instrument, narzędzie do tworzenia muzyki, o tyle nie widzi wtyczki działającej na przestrzeni wokalu. Technologia jest dla słuchaczy niewidzialna, a przez to niektórzy czują się oszukani – uważają, że artyści nie potrafią śpiewać i bez autotune’u w takim razie nie mają talentu. Co czasem jest prawdą, ale nie możemy tego generalizować. 

Do tego dochodzi przekonanie, że autotune skraca drogę do sukcesu. Według niektórych teraz już nie potrzeba wielu lat ćwiczeń, pracy z głosem, poprawiania błędów itd. Wystarczy, że pierwsza lepsza osoba z ulicy zaśpiewa, a autotune zrobi resztę. To jednak nie jest prawda, o czym przekonasz się w dalszej części artykułu – tej poświęconej mitom.

Kto jest za, kto jest przeciw?

W 2009 roku, na gali Grammy, zespół Death Cab for Cutie pojawił się z niebieskimi opaskami na rękach – jako protest przeciwko nadużywaniu autotuneʼa w przemyśle muzycznym. W tym samym roku Jay-Z wydał singiel D.O.A. (Death of Auto-Tune), mówiąc wprost, że efekt stał się sztuczką, trikiem, który ma przyciągnąć uwagę.

Christina Aguilera pojawiła się publicznie w koszulce z napisem “Auto-Tune is for pussies” – choć dodała, że sama używa go w utworze Elastic Love. Magazyn “Time” umieścił zaś autotune na liście 50 najgorszych wynalazków w historii; dziennikarz Josh Tyrangiel nazwał go “Photoshopem dla ludzkiego głosu” (swoją drogą bardzo trafne określenie!).

Z drugiej strony: Thomas Bangalter z Daft Punk porównał krytykę autotuneʼa do protestów francuskich muzyków w latach 70., którzy chcieli zakazać syntezatora: “Nie widzieli, że można używać tych narzędzi w nowy sposób, zamiast po prostu zastępować instrumenty, które istniały wcześniej” (“A lot of people complain about musicians using AutoTune. It reminds me of the late ’70s when musicians in France tried to ban the synthesizer… They didn’t see that you could use those tools in a new way instead of just for replacing the instruments that came before”).

T-Pain powiedział: “Mój ojciec zawsze mówił mi, że czyjś głos to po prostu kolejny instrument w muzyce. Był czas, że ludzie tworzyli siedmiominutowe piosenki, z czego pięć minut stanowiły same instrumenty. (…) Czerpię wiele z lat 60. Postanowiłem więc zmienić swój głos w saksofon” (“My dad always told me that anyone’s voice is just another instrument added to the music. There was a time when people had seven-minute songs, and five minutes were just straight instrumental. (…) I got a lot of influence from [the ’60s era]. I thought I might as well turn my voice into a saxophone”). Krytyk muzyczny Simon Reynolds ocenił w 2018 roku, że autotune “zrewolucjonizował muzykę popularną” i jest “trendem, który po prostu nie przemija. Jego stosowanie jest obecnie bardziej zakorzenione niż kiedykolwiek.” (“(…) the fad that just wouldn’t fade. Its use is now more entrenched than ever”). 

A Hildebrand – twórca całego zamieszania – zapytany, czy autotune jest “złem”, odpowiedział spokojnie: “Moja żona używa makijażu. Czy to zło?”. Tak, jak makijaż zmienia wygląd, tak samo autotune zmienia brzmienie wokalu. Jeśli z którymkolwiek przesadzimy, nie będzie to wyglądało dobrze.

Pięć mitów o autotunie – w które z nich nadal wierzysz?

Zebraliśmy dla ciebie pięć najczęstszych mitów o autotunie, w które wiele osób wciąż wierzy. Sprawdź, który z nich będzie dla ciebie zaskakujący!

Mit 1: Autotune z każdego zrobi świetnego wokalistę

To niestety tak nie działa. Autotune koryguje wysokość dźwięku – i robi tak naprawdę tylko to. Nie rozwiązuje problemów z barwą głosu, oddechem, frazowaniem, dykcją, rytmiką ani emocjami. Jeśli ktoś naprawdę nie panuje nad podstawami, efekt końcowy po mocnej korekcie będzie brzmiał sztucznie i płasko, trochę tak jak komunikaty na dworcach kolejowych czytane przez sztuczną inteligencję – informacje przekazują, ale brakuje w tym brzmienia człowieka. Autotune nie stworzy osobowości ani emocji, których nie ma w utworze – a przecież są to jedne z najważniejszych elementów dobrych piosenek.

Jak się okazuje, z autotunem najlepiej brzmią ci wokaliści, którzy brzmią dobrze i bez niego. Jeśli ktoś w ogóle nie ma talentu ani bazy technicznej – nie uda się takiego utworu uratować. To trochę tak, jakby próbować skorygować garbaty nos podkładem do makijażu. Owszem, skóra będzie wyglądała na gładszą, ale kształt nosa pozostanie taki sam. 

Mit 2: Autotune jest wykorzystywany tam, gdzie ktoś fałszuje

W ogromnej liczbie przypadków słyszalny autotune to świadomy wybór stylistyczny, a nie dowód na brak umiejętności wokalisty. Tak jak przesterowana gitara nie oznacza, że to wzmacniacz jest zły, tak charakterystyczne przeskoki w wokalu nie mówią nic o poziomie technicznym śpiewu danego artysty. 

Co więcej, producent może celowo ustawiać szybkie Retune Speed nawet przy świetnym wokaliście, który śpiewa bardzo równo, bo tego wymaga brzmienie całości utworu, które zaś ma wpływ na to, jak go odbierzemy. W trapowym singlu to niemal obowiązek.

Mit 3: Dobrych artystów nie trzeba poprawiać

Nagranie studyjne zawsze było kreacją, a nie czystym zapisem wykonania. W końcu artysta chce uzyskać jak najlepsze wykonanie danego utworu, bo trafi ono na płytę i do streamingu, nie może więc zawierać potknięć i niedociągnięć.

Już w latach 60. i 70. dogrywano chórki, podwajano wokale, cięto taśmę, używano efektów pitch-shift. Wszystko po to, żeby muzyka brzmiała lepiej i ciekawiej. Wystarczy porównać koncertowy bootleg z oficjalnym wydaniem live – to drugie jest zwykle pełne naprawionych partii i dogrywek. 

Tak samo jak Stephen King nie usiadł i nie napisał za pierwszym razem idealnego dzieła (każda książka wymaga setek, o ile nie tysięcy poprawek zanim trafi do druku) – tak samo wokaliści potrzebują czasem drobnych poprawek. 

Mit 4: Kiedyś wszyscy śpiewali idealnie, dzisiaj artyści fałszują

Różnica między “kiedyś” a “dziś” to różnica głównie w dostępności narzędzi, nie w poziomie technicznym wokalistów. Dawniej do nagrania trzeba było mieć budżet i studio, więc “gorszych” artystów po prostu odrzucano, żeby nie przepalać bezsensownie budżetu. Dziś tak naprawdę każdy – nawet totalnie fałszujący amator – może nagrać wokal w domu i wrzucić go do sieci. Oznacza to, że to nie autotune zepsuł rynek muzyczny i jakość śpiewu poszczególnych artystów, ale umożliwił nagrywanie i poprawianie niedociągnięć tym, którzy wcześniej nie mieliby dostępu do studia. 

Mit 5: Autotune pozbawia muzykę emocji

Emocje na nagraniach wynikają z interpretacji utworu, jego tekstu, harmonii i aranżu. Autotune może te emocje osłabić, jeśli realizator wyprostuje każdą mikrofluktuację i wygładzi naturalne wibrato. Ale może też je zachować, a nawet wzmocnić. Wielu producentów zostawia celowo “pływające” końcówki fraz, koryguje tylko najbardziej rażące nuty i pracuje precyzyjnie zamiast stosować automatyczną korekcję całej ścieżki.

Czy autotune to genialne narzędzie czy oszustwo?

Odpowiedź brzmi: to zależy od tego, w jaki sposób zostanie użyty. Producent muzyczny Craig Anderton ujął to tak: “Jeśli ktoś używa go ze smakiem, tylko po to, by poprawić kilka nut tu i tam, to nawet nie wiesz, że został użyty. (…) Ale jeśli ktoś nadużywa go, to jest to bardzo oczywiste – zmienia się jakość dźwięku głosu i ludzie mówią: Och, to ten Auto-Tune – ta straszna rzecz, która przyczynia się do upadku i schyłku zachodniej muzyki, jaką znamy” (“If someone uses it tastefully just to correct a few notes here and there, you don’t even know that it’s been used. (…) But if someone misuses it, it’s very obvious — the sound quality of the voice changes and people say ‘Oh, it’s that Auto-Tune — it’s a terrible thing that’s contributing to the decline and fall of Western music as we know it’”). 

Użyty subtelnie jest narzędziem, które pozwala skupić się na artystycznych niuansach zamiast walczyć z każdym półtonem. Użyty jako efekt staje się pełnoprawnym środek wyrazu, który przyczynił się do stworzenia nowych gatunków i brzmieniowych możliwości. Nadużywanie go jest jednak przepisem na muzykę płaską, bezbarwną i taką, która pod żadnym względem nie różni się od konkurencji – także nadużywającej autotune’a. 

Autotune jest z nami już niemal trzy dekady i – niezależnie od tego, co myślisz o jego brzmieniu – na dobre wpisał się w historię muzyki popularnej (i nie tylko jej).