Kalimba: instrument, który podbija internet. Jak na niej grać i od czego zacząć? 

Czym jest kalimba?

Kalimba to niewielki instrument należący do rodziny idiofonów, a konkretniej lamellafonów. Choć te nazwy brzmią skomplikowanie, teoria jest prosta: idiofon to instrument, którego źródłem dźwięku są drgania całego instrumentu, a nie tylko jego strun (dlatego całe instrumenty są tworzone z naturalnie sprężystych materiałów). Zaś lamellafon to taki idiofon, w którym drgają cienkie blaszki lub języczki. W przypadku kalimby te metalowe blaszki (nazywane też języczkami lub lamelami) są przymocowane do drewnianego pudła (no dobrze: małego “pudełka”) rezonansowego i wychylają się pod naciskiem kciuka, a po zwolnieniu drgają i wydają dźwięk.

Kalimbę nazywa się też pianinem kciukowym (thumb piano) – i ta nazwa mówi nam wszystko o sposobie gry na tym instrumencie. Naciskasz blaszki kciukiem, puszczasz, a one drgają, wydając przy tym dźwięk.

Skąd wzięła się nazwa kalimba?

Kalimba to słowo z języka Bantu i oznacza po prostu “małą muzykę”. Ale zanim weszło do powszechnego użycia, instrument miał dziesiątki innych nazw, takich jak chociażby mbira, sanza, likembe, sansa, ikembe, zanzu – w zależności od regionu Afryki i tradycji, z której wyrastał.

Nazwa “kalimba” w dzisiejszym znaczeniu pochodzi od brytyjskiego etnomuzykologa Hugh Traceya, który w 1954 roku zaczął produkować i sprzedawać na całym świecie uproszczoną, zachodnią wersję tradycyjnego afrykańskiego instrumentu pod tą właśnie nazwą. Tracey wybrał ją spośród kilkudziesięciu regionalnych określeń i dziś jest to słowo rozumiane na całym świecie (być może dlatego, że jest łatwe do zapamiętania, nie brzmi aż tak egzotycznie, przypomina nasza “kalinę” w wydźwięku). 

Kalimba a mbira – to nie to samo

Często używa się tych nazw zamiennie, ale to duże uproszczenie (trochę jak w przypadku skrzypiec i altówki czy gitary klasycznej i elektrycznej). Warto wiedzieć, czym się różnią.

Mbira to tradycyjny instrument ludu Shona z Zimbabwe, używany od ponad tysiąca lat w ceremoniach, obrzędach i rytuałach nawiązywania kontaktu z przodkami. Tradycyjna mbira ma 22–28 metalowych blaszek ułożonych w trzy grupy (jej budowana jest bardziej skomplikowana) i strojona jest w skali Nyamaropa, która zawiera mikrotonalne interwały nieznane w zachodniej muzyce (przez to brzmią tak egzotycznie). Gra się na niej kciukami obu rąk i palcem wskazującym prawej.

Kalimba Hugh Traceya to instrument nowy – stworzony celowo tak, żeby był dostępny dla zachodnich muzyków. Ma zazwyczaj 17 blaszek ułożonych w jeden lub dwa rzędy i stroi się ją w tonacji C-dur w skali diatonicznej. Łatwiej się na niej gra, a i materiałów edukacyjnych jest bez liku.

W skrócie: mbira to starożytny instrument ceremonialny. Kalimba to jego zachodni potomek – prostszy, bardziej przystępny zarówno w dostępności, jak i w obsłudze, a także globalnie popularny.

Krótka historia kalimby – z Afryki na TikToka

Skąd w ogóle wzięła się kalimba? Instrumenty z drgającymi blaszkami istniały w Afryce od około 3000 lat – pierwsze wersje powstawały na terenach dzisiejszego Kamerunu, a zbudowane były z bambusa i tykwy. Gdy w południowej Afryce rozwinęło się hutnictwo żelaza, bambusowe blaszki zastąpiono metalowymi, przez co ich brzmienie stało się głośniejsze i pełniejsze, a same instrumenty – trwalsze.

Przez wieki instrument towarzyszył ceremoniom, weselom, pogrzebom i obrzędom przywołującym duchy przodków. Pierwszy europejski opis instrumentu pochodzi od portugalskiego misjonarza, ojca Dos Santosa, który widział go w dzisiejszym Mozambiku w 1586 roku.

Następne kilka wieków instrument spędził poza zasięgiem zachodniej kultury. Zmieniło się to w połowie XX wieku, gdy Hugh Tracey – zafascynowany brzmieniem afrykańskich instrumentów – postanowił stworzyć wersję dostępną dla całego świata. Jego kalimba zaczęła docierać do Europy i Ameryki, a w XXI wieku internet zrobił resztę.

Dziś kalimba to jeden z najczęściej wyszukiwanych instrumentów na YouTube (pierwszy lepszy Shorts @SamSalvador “4 Ways To Play The Kalimba #kalimba” ma ponad dwa miliony wyświetleń) i TikToku. Dlaczego? Bo brzmi magicznie, jest tani i wygodny, bo niewielki. Można się na niej nauczyć grać w jeden wieczór, a potem doskonalić swoje umiejętności.

Budowa kalimby – jak wygląda ten instrument?

Kalimba to zazwyczaj prostokątna lub lekko zaokrąglona płyta z drewna albo akrylu. Na jej górnej powierzchni – przy krawędzi – zamocowana jest metalowa poprzeczka (tzw. mostek), do której przyciśnięte są blaszki różnej długości. Im krótsza blaszka, tym wyższy dźwięk. Im dłuższa – tym niższy.

Blaszki ułożone są w charakterystyczny sposób: najdłuższa jest na środku, a im bliżej boków – tym są krótsze. Środkowa blaszka wydaje najniższy dźwięk, a skrajne – najwyższe. Dzięki takiemu ułożeniu blaszek dłonie w naturalny sposób układają się do gry i można się płynnie po nich przemieszczać.

Niektóre kalimby mają otwór rezonansowy. Zasłaniając go palcami i zwalniając ucisk, możesz uzyskać ciekawy efekt modulacji dźwięku, vibrato.

Rodzaje kalimb

Podobnie jak ukulele, gitary, keyboardy i inne instrumenty, również kalimba kalimbie nierówna. Różnią się przede wszystkim liczbą blaszek i materiałem, z którego zostały wykonane.

Kalimba 5-klawiszowa

Najmniejsza, najprostsza, idealna dla małych dzieci. Pięć blaszek to niewiele – możesz zagrać kilka prostych motywów, ale szybko poczujesz ograniczenia. Dobra jako zabawka lub pierwszy kontakt z instrumentem dla kilkulatka.

Kalimba 10-klawiszowa

Dobry kompromis dla tych, którzy chcą czegoś więcej niż prostej muzycznej zabawki, ale jeszcze nie są pewni, czy kalimba to instrument dla nich. Oferuje wystarczająco dużo możliwości, żeby zagrać popularne melodie, a jednocześnie nie przytłacza liczbą blaszek, więc łatwiej opanować sztukę grania na niej.

Kalimba 17-klawiszowa

Absolutny standard i najczęściej polecany wybór, nawet dla początkujących. Siedemnaście blaszek w stroju C-dur to zakres pozwalający zagrać niemal każdą popularną melodię dostępną w internecie. Zdecydowaną zaletą jest to, że w sieci znajdziesz najwięcej materiałów edukacyjnych, tabulatur i tutoriali właśnie na ten model. Instrument nie jest aż tak drogi (znajdziesz modele do 200 zł, a to i tak z wyższej półki cenowej. Są również tańsze egzemplarze), więc jeśli się wahasz i nie wiesz, czy będziesz z niego długo korzystać, czy spodoba ci się granie na nim – możesz i tak w niego zainwestować. Cena nie jest duża, więc nie będzie aż tak szkoda porzucić nowego hobby, gdy ci się znudzi. A kto wie – może się wciągniesz? 

Kalimba 21-klawiszowa i jeszcze bardziej złożona

Dla osób, które wiedzą już, że kalimba zostanie z nimi na dłużej i nie chcą szybko odczuć ograniczeń instrumentu, polecana jest kalimba 21-klawiszowa. Jej szerszy zakres dźwięków pozwala grać bardziej złożone aranżacje i raczej trudno będzie znaleźć tabulatury, których nie będzie się dało na niej zagrać. Nie jest to jednak instrument dla kogoś, kto dopiero zaczyna.

Materiały, z których są wykonane kalimby. Co wybrać – drewno czy akryl?

Kalimby drewniane brzmią ciepło, naturalnie i rezonująco. Drewno pochłania część drgań i nadaje brzmieniu przyjemnego charakteru. Mahoniowe, bambusowe czy orzechowe modele są estetycznie piękne i dają satysfakcję z samego trzymania ich w dłoniach. Pamiętaj jednak, że w zależności od rodzaju drewna, cena może wahać się od przystępnej po dość wysoką (mahoniowa kosztuje nawet przeszło 300 zł).

Kalimby akrylowe brzmią jaśniej i dźwięczniej, często bardziej “kryształowo”. Są przezroczyste, nowoczesne, wytrzymałe i łatwiejsze w transporcie. Dobrze sprawdzają się w podróży i dla tych, którym estetyka przezroczystego tworzywa bardziej odpowiada. Dostępne są różne warianty kolorystyczne i kształty.

Jak trzymać kalimbę i jak grać?

Trzymasz kalimbę obiema dłońmi tak, żeby kciuki skierowane były ku blaszkach (zupełnie tak samo jak smartfon, masz to już pewnie opanowane do perfekcji). Pozostałe palce obejmują instrument z boku i od dołu – kalimba powinna leżeć naturalnie w dłoniach, nie ściskamy jej. Dźwięk wydobywasz przez naciśnięcie blaszki kciukiem i jej zwolnienie. Możesz też delikatnie pociągnąć blaszkę w dół i puścić – efekt jest podobny. To trochę jak pisanie SMS-ów.

W blaszki uderza się paznokciami lub opuszkami kciuków. Paznokcie dają bardziej wyraźny, precyzyjny dźwięk – ale to kwestia preferencji. Niektórzy specjaliści uważają, że granie paznokciami może uszkadzać języczki, więc bądź ostrożny.

Żeby zagrać melodię, na przemian używasz prawego i lewego kciuka, poruszając się po blaszkach. Układ naprzemiennie rosnący od środka (oznacza to, że środkowa blaszka ma numer 1. Te w lewo mają numery 2, 4, 6 itd., a w prawo – 3, 5, 7 itd.) jest intuicyjny – szybko zorientujesz się, gdzie są wyższe i niższe dźwięki, bo sam instrument podpowiada to swoją budową.

Jak czytać tabulatury do kalimby

Tabulatura kalimby to schemat blaszek z cyframi lub literami wskazującymi, które z nich masz nacisnąć i w jakiej kolejności. Cyfry oznaczają dźwięki (1 to C, 2 to D itd.), a strzałki lub kolejność cyfr pokazują tempo i rytm. Dziesiątki tysięcy tabulatur do popularnych piosenek znajdziesz za darmo na YouTube, w grupach na Facebooku i na stronach, które skupiają się na tym instrumencie.

To właśnie tabulatury są powodem, dla którego tak wiele osób uczy się grać na kalimbie samodzielnie. By opanować ten instrument, nie potrzeba nauczyciela. Nie musisz również znać teorii muzyki ani mieć jakiekolwiek doświadczenia. Czytanie numerów z tabulatury i naciskanie blaszek oznaczonych takimi samymi cyframi i liczbami jest zdecydowanie łatwiejsze niż odczytywanie poszczególnych nut. 

Strojenie kalimby

Kalimba to instrument, i jak każdy instrument może się z czasem się rozstroić – szczególnie przy zmianach temperatury i wilgotności. Nie ma w tym nic niepokojącego, ale warto wiedzieć, jak to naprawić.

Do strojenia potrzebujesz dwóch rzeczy: małego młoteczka (zazwyczaj dołączonego do zestawu) i tunera – możesz pobrać darmową aplikację na telefon, np. GuitarTuna lub Chromatic Tuner. Procedura jest prosta: sprawdzasz każdą blaszkę, a jeśli jej dźwięk jest za niski – delikatnie wbijasz blaszkę głębiej (skraca się, więc dźwięk rośnie). Jeśli jest on zbyt wysoki – wysuwasz ją lekko na zewnątrz (wydłuża się, dźwięk się obniża). Całość zajmuje kilka minut, nawet zupełnie niewprawionej osobie.

Czy gra na kalimbie jest trudna?

Nie. I to jest właśnie jej największa zaleta. Pierwszą prostą melodię zagrasz w ciągu 30 minut od wzięcia instrumentu do ręki (co prawda będziesz to robić stosunkowo powoli, ale z czasem nauczysz się, gdzie na instrumencie znajdują się poszczególne numery z tabulatury i będzie ci coraz łatwiej). Płynną grę i sprawne poruszanie się po blaszkach osiągniesz po dwóch do czterech tygodniach codziennej praktyki po około 15 minut. 

Nie czekają na ciebie problemy, które pojawiają się przy innych instrumentach, jakie jak: ból opuszków jak przy grze bez kostki na gitarze, skomplikowane układy palców jak przy grze na pianinie ani konieczność produkowania dźwięku przy użyciu długiego wydechu jak to ma miejsce w przypadku instrumentach dętych. Będzie naprawdę przyjemnie.

Ile kosztuje kalimba?

Dobra wiadomość: to jeden z najtańszych instrumentów muzycznych na rynku. Przyzwoitą kalimbę 17-klawiszową kupisz już za 50–80 zł. Lepsze modele, np. z mahoniowym pudłem i bogatszym brzmieniem, kosztują 100–200 zł. Powyżej tej kwoty wchodzisz w instrumenty dla bardziej zaawansowanych graczy lub kolekcjonerskie egzemplarze ręcznie robione. Na początek ich nie potrzebujesz.

W zestawie zazwyczaj znajdziesz: instrument, młoteczek do strojenia, pokrowiec lub etui, zapasowe języczki (blaszki) oraz nuty lub tabulatury na pierwsze melodie.

Gdzie kupić kalimbę?

Kalimbę znajdziesz w sklepach muzycznych (stacjonarnych i internetowych), na platformach takich jak Allegro czy Amazon, a także w sklepach z instrumentami etnicznymi. Przy zakupie przez internet warto sprawdzić recenzje konkretnego modelu – kalimby w podobnych cenach mogą się różnić jakością wykonania, a ostre krawędzie blaszek albo nierówne strojenie potrafią skutecznie zepsuć pierwsze doświadczenia.

Kalimba i medytacja – to nie przypadek

Kalimba ma jeszcze jedną cechę, o której warto wiedzieć. Jej dźwięk jest cichy i naturalnie kojący. Brzmienie znajduje się gdzieś na granicy między muzyką a dźwiękiem natury – i właśnie dlatego coraz częściej pojawia się w kontekście medytacji, terapii dźwiękiem i technik relaksacyjnych.

Jeśli szukasz czegoś, co pomoże ci się wyciszyć i oderwać od codzienności – kalimba może okazać się lepszym wyborem niż kolejna aplikacja do medytacji. A przy okazji może pomóc w ograniczeniu korzystania z telefonu, bo granie na niej wygląda podobnie właśnie do pisania wiadomości na smartfonie.