Kim jest Szczepan Twardoch i które jego książki warto znać?

Szczepan Twardoch – kto to?

Szczepan Twardoch to polski prozaik i publicysta, który tworzy głównie po polsku, ale też… po śląsku. Jeśli więc ten język regionalny jest ci bliski, koniecznie sięgnij po niektóre jest publikacje. A jeśli nie – i tak masz co czytać, ale o tym przekonasz się za chwilę. 

Z wykształcenia jest socjologiem. Ukończył studia na Międzywydziałowych Indywidualnych Studiach Humanistycznych na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. 

Gdzie znajdziesz publikacje Szczepana Twardocha? 

Pisarz publikował w wielu czasopismach, takich jak:

• “Życie”,
• “Opcje”,
• “Fronda”,
• “44/Czterdzieści i Cztery”,
• “Nowa Gazeta Śląska”,
• “Arcana”,
• “Gazeta Wyborcza”,
• “Rzeczpospolita”,
• “Czas fantastyki”.

Oprócz tego był redaktorem działu literackiego dwumiesięcznika “Christianitas” oraz felietonistą “Wysokich Obcasów” i “Polityki”.

Skąd wziął się fenomen Szczepana Twardocha? 

Pierwszym sukcesem literackim Szczepana Twardocha była nominacja jego opowiadania “Obłęd rotmistrza von Egern” do nagrody Nautilus. Choć koniec końców zajął 4. miejsce, było to znaczne wyróżnienie. Trzy lata później autor wygrał ten sam konkurs opowiadaniem “Rondo”. I tak zaczęła się jego przygoda z gromadzeniem statuetek i – co za tym idzie – coraz większą popularnością. Na swoim koncie ma także m.in.:

• Srebrne Wyróżnienie Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego za “Epifanię wikarego Trzaski” (2008 rok),
• Wyróżnienie Nagrody im. Józefa Mackiewicza za powieść “Wieczny Grunwald” (2011 rok),
• nominację do Nagrody Literackiej Gdynia za zbiór opowiadań “Tak jest dobrze” (2012 rok),
• Paszport Polityki w kategorii “Literatura” za powieść “Morfina” (2012 rok),
• ta sama powieść dotarła do finału Nagrody Literackiej Nike (2013 rok),
• i jeszcze dostała nominację do Nagrody Literackiej Gdynia (2013 rok),
• i nominację do Prix du Livre Européen / European Book Prize (2015 rok. Zdecydowanie rozważ jej przeczytanie. Za chwilę opowiemy ci o niej więcej),
• do finału Nagrody Literackiej Nike dotarła też powieść “Drach” (2014 rok),
• która zresztą zdobyła niemiecką nagrodę literacką Brücke Berlin (2016 rok),
• za to za “Króla” dostał nominację do Nagrody Literackiej Gdynia (2017 rok),
• został laureatem Nagrody im. Samuela Bogumiła Lindego (2019 rok). 

Wydawnictwo Literackie, które odpowiada za jego powieści i opowiadania, poinformowało, że w 2023 roku sprzedaż jego książek (papierowych, e-booków i audiobooków) przekroczyła milion egzemplarzy.

Jakie są najpopularniejsze książki Szczepana Twardocha?

Najpopularniejszą powieścią Twardocha jest “Król”, który sprzedał się już w nakładzie przeszło 300 tysięcy sztuk. Na drugim miejscu jest wielokrotnie nagradzana “Morfina”, a na trzecim – “Królestwo”. 

“Król” Szczepan Twardoch (2016, Wydawnictwo Literackie)

Powieść “Król” Szczepana Twardocha opowiada o Jakubie Szapiro – żydowskim bokserze i gangsterze. Akcja toczy się w czasach dwudziestolecia międzywojennego w Warszawie. Panują tam nastroje antysemickie. Niektórzy już czują widmo nadciągającej wojny. 

Na bazie powieści powstał spektakl o tym samym tytule. Premiera miała miejsce 18 maja 2018 roku w Teatrze Polskim w Warszawie. Reżyserką była Monika Strzępka. 

Za to 6 listopada 2020 roku widzowie przed ekranami mogli zobaczyć serial “Król” na Canal+. Wyreżyserował go Jan P. Matuszyński. 

“Morfina” Szczepan Twardoch (2012, Wydawnictwo Literackie)

Wielokrotnie nagradzana “Morfina” opowiada o podporuczniku Wojska Polskiego – Konstantym Willemannie, który urodził się w 1909 roku jako syn niemieckiego oficera Baldura von Strachwitza i spolszczonej Ślązaczki z Gliwic Katarzyny Willemann. Matka wychowywała go na Polaka. 

Skąd tytuł? Otóż nasz główny bohater jest uzależniony od morfiny. Jest też cynicznym kobieciarzem, który po klęsce kampanii wrześniowej nie chce już być podporucznikiem. Wolałby wieść beztroskie życie nałogowego morfiniarza. W Warszawie zostaje jednak wciągnięty w działalność konspiracyjną. Już wcześniej nie wiedział, czy czuje się bardziej Niemcem czy Polakiem, a ta działalność jeszcze bardziej pogłębiła “kryzys” tożsamości.

“Królestwo” Szczepan Twardoch (2018, Wydawnictwo Literackie)

“Królestwo” to kontynuacja “Króla”. Tym razem narratorów mamy dwóch: Ryfkę i Dawida. A nawet w ostatnim rozdziale głos otrzymuje Emilia. 

Tego również nigdy nie wiedziała, ani wtedy, ani później, dopiero wteraz wiem, w szarości – to fragment powieści “Królestwo”. Wteraz to przysłówek, który pojawia się na jej kartach często. Oznacza czas niemożliwy do określenia. To ani wtedy, ani teraz. 

Oczywiście w akcji powieści pojawia się także znany z “Króla” Jakub Szafiro. Emilia, która opowiada jeden rozdział, jest jego żoną. Dawid to jego syn, a Ryfka – Żydówka, opiekunka i kochanka Jakuba (dawniej była prostytutką). 

Jakie inne książki i opowiadania napisał Szczepan Twardoch? 

Choć już mniej popularne, warto żebyś poznał jeszcze dwie książki Szczepana Twardocha:

• “Drach” (2014, Wydawnictwo Literackie),
• “Chołod” (2022, Wydawnictwo Literackie). 

“Drach” Szczepan Twardoch (2014, Wydawnictwo Literackie)

Akcja “Dracha” toczy się w latach… 1906-2014. Wraz z bohaterami odwiedzamy tereny między Gliwicami a Rybnikiem. Poznajemy losy śląskich rodzin – Gemanderów i Magnorów – w których tle rozgrywają się różne wydarzenia historyczne. 

Jeśli lubisz “poukładane” książki, to po tę nie sięgaj. Jej akcja nie jest chronologiczna, a opowieści przeskakują między różnymi datami (również w ramach każdego rozdziału. Czasem czas akcji zmienia się nawet w ciągu jednej strony kilkukrotnie). 

Choć książka została napisana po polsku, autor zadbał o autentyczność i wplótł do niej wyrażenia po śląsku i niemiecku. Co najlepsze, słowa te nie zostały przetłumaczone w przypisach. Szczepan Twardoch chciał, byś czuł się obco w niektórych chwilach. Tak samo, jak czuli się jego bohaterowie. 

Już sam tytuł – “Drach” – to słowo śląskie, które oznacza smoka, gałgana lub latawca.

“Chołod” Szczepan Twardoch (2022, Wydawnictwo Literackie)

Chołod to osada na dalekiej północy. Mieszka w niej społeczność, która żyje w totalnej izolacji od cywilizacji. Ma swoje zasady i prawa. Pewnego dnia trafia tam Ślązak, Konrad Widuch, który uciekł z sowieckiego łagru w latach 30. XX wieku. Widuch pisze pamiętnik, w którym opisuje swoje przeżycia z Chołodu i z czasów wcześniejszych. Na zapiski trafia autor książki, który próbuje odtworzyć zawartą w nich historię.

Pozostała twórczość Szczepana Twardocha

Wśród jego powieści są także:

• “Sternberg” (2007, superNOWA),
• “Epifania wikarego Trzaski” (2007, Wydawnictwo Dolnośląskie),
• “Przemienienie” (2008, Wydawnictwo Dębogóra),
• “Zimne wybrzeża” (2009, Wydawnictwo Dolnośląskie),
• “Wieczny grunwald: powieść zza końca czasów” (2010, Narodowe Centrum Kultury; kolejne wydania – 2013, 2017, 2019, 2021 – przygotowało Wydawnictwo Literackie),
• “Pokora” (2020, Wydawnictwo Literackie),
• “Null” (2025, Wydawnictwo marginesy). 

Wolisz opowiadania? Przeczytaj któryś z tych zbiorów:

• “Obłęd rotmistrza von Egern” (2005, Fabryka Słów),
• “Prawem wilka” (2008, superNOWA),
• “Tak jest dobrze” (2011, Powergraph), 
• “Ballada o pewnej panience” (2017, Wydawnictwo Literackie).

Możesz też sięgnąć po pojedyncze opowiadania:

• “Obłęd rotmistrza von Egern” (“Science Fiction”, 23),
• “Gmina” (“Science Fiction”, 30),
• “Cud domu brandenburskiego” (“Nowa Fantastyka”, czerwiec 2004),
• “Historia prowincjonalna” (w antologii “Małodobry”),
• “Królewskie pytanie” (“Fahrenheit”, styczeń-luty 2005),
• “Quitzlalope” (“Nowa Fantastyka”, marzec 2005),
• “Stille Nacht” (w antologii “Deszcze Niespokojne”),
• “Exodus” (“FA-art”, styczeń-luty 2006),
• “Rondo na maszynę do pisania, papier i ołówek” (“SFFH”, 12/2006),
• “Żywot i śmierć św. Felicjana” (“Fantastyka – wydanie specjalne”, zima 2006),
• “Dwie przemiany Włodzimierza Kurczyka” (“Nowa Fantastyka”, czerwiec 2009),
• “Pola” (“44/Czterdzieści i Cztery”, 2010),
• “Tak jest dobrze (“Nowa Fantastyka, marzec 2011),
• “Fade to Black” (w antologii “Pożądanie”).

A jeśli lubisz czytać dzienniki, eseje czy poradniki, to możesz sięgnąć po:

• “Zabawy z bronią” (2009, Wydawnictwo Dębogóra),
• “Wyznania prowincjusza” (2010, Fronda),
• “Sztuka życia dla mężczyzn” (2013, Świat Książki; współautor: Przemysław Bociąga),
• “Wieloryby i ćmy” (2015, Wydawnictwo Literackie),
• “Lepiej byś tam umarł” (2017, Wydawnictwo W.A.B., współautor: Mamed Khalidov),
• “Jak nie zostałem poetą” (2019, Wydawnictwo Literackie),
• “Wielkie Księstwo Groteski” (2021, Wydawnictwo Literackie).

Spektakle teatralne – adaptacje powieści Szczepana Twardocha

Choć na podstawie jego powieści powstało kilka spektakli teatralnych, to Szczepan Twardoch przygotował też jeden dramat przeznaczony do grania na scenie. Jest to “Byk” (2022, Wydawnictwo Literackie). 

Spektakle na bazie powieści Szczepana Twardocha:

• “Król” (2018 rok, reż. Monika Strzępka, Teatr Polski w Warszawie),
• “Drach” (2018 rok, reż. Robert Talarczyk, koprodukcja Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach i Teatru Ziemi Rybnickiej),
• “Pokora” (2021 rok, reż. Robert Talarczyk),
• “Byk” (2022 rok, reż. Robert Talarczyk i Szczepan Twardoch).

FAQ

Na jakie języki zostały przełożone dzieła Szczepana Twardocha? 

Powieść “Przemienienie” w 2010 roku ukazała się po francusku. “Drach” i “Pokora” są dostępne w języku śląskim. Książki są dostępne także w innych językach.

Czy Szczepan Twardoch wystąpił w serialu “Król”?

Tak, zagrał gościnną rolę kierownika restauracji. Obejrzyj wszystkie odcinki i spróbuj go wyłapać!

Czy Szczepan Twardoch pisze tylko powieści historyczne?

Nie. Choć wiele jego książek osadzonych jest w konkretnym kontekście historycznym (“Król”, “Morfina”, “Drach”), Twardoch równie często porusza tematy tożsamości, męskości, przemocy, władzy i wykluczenia. Historia bywa u niego tłem, a nie celem samym w sobie.

Od której książki Szczepana Twardocha najlepiej zacząć?

Najczęściej poleca się “Morfinę” albo “Króla”. Pierwsza jest bardziej psychologiczna i skupiona na wewnętrznych rozdarciach bohatera, druga – dynamiczna, fabularna i łatwiejsza w odbiorze dla nowych czytelników. Jeśli interesuje cię Śląsk i eksperyment formalny, sięgnij po “Dracha”. Nie zaczynaj od “Królestwa”, bo to kontynuacja “Króla”.

Czy książki Szczepana Twardocha są trudne w odbiorze?

To zależy od tytułu, twojej wiedzy, doświadczenia i tego, jakie książki lubisz. “Król” czy “Pokora” są stosunkowo przystępne, natomiast “Drach” albo “Chołod” wymagają większego skupienia ze względu na niechronologiczną narrację, zmianę perspektyw i językowe eksperymenty. Sama tematyka powieści nie jest jednak łatwa w żadnej książce tego autora. Jeśli szukasz lekkiej lektury na wieczór po trudnym dniu, to nie będą raczej powieści Twardocha. 

Jakie tematy najczęściej pojawiają się w twórczości Szczepana Twardocha?

Autor często wraca do kwestii tożsamości narodowej i osobistej, męskości, przemocy, wojny, lojalności oraz granic wolności jednostki. Ważne są też Śląsk i doświadczenie “bycia pomiędzy” kulturami, językami i systemami wartości.

Czy książki Szczepana Twardocha są dostępne po śląsku? 

Tak. Niektóre jego książki i przekłady (“Drach”, “Pokora”) ukazały się w wersji śląskojęzycznej. Śląski pojawia się także w jego polskojęzycznych powieściach (jako element budujący autentyczność świata przedstawionego).

Czy “Królestwo” można czytać bez znajomości “Króla”?

Można, bo przecież nikt ci tego nie zabroni. Ale nie jest to najlepszy pomysł. “Królestwo” jest bezpośrednią kontynuacją “Króla” i łatwiej ci będzie je zrozumieć, gdy wcześniej poznasz losy bohaterów z pierwszej części.

Czy Szczepan Twardoch sam adaptuje swoje książki na scenę?

Zazwyczaj nie, ale bywa współtwórcą adaptacji. Przy spektaklu “Byk” był nie tylko autorem dramatu, lecz także współreżyserem. Być może w przyszłości takich prób będzie więcej.