David Attenborough i jego filmy – skąd się wziął ich fenomen?

Kim jest David Attenborough? 

David Frederick Attenborough to brytyjski biolog, którego misją jest popularyzowanie wiedzy przyrodniczej na całym świecie. Nie tylko nagrywa (z pomocą całego zespołu profesjonalistów) filmy przyrodnicze, ale także jest narratorem, podróżnikiem i pisarzem. 

Pan Attenborough urodził się w tym samym roku, co królowa Elżbieta II (jest od niej 17 dni młodszy). W 2026 roku skończy 100 lat. I nadal występuje zarówno jako narrator, jak i jako prezenter w programach, filmach i serialach dokumentalnych. 

A jak to się zaczęło?

Dzieciństwo, które zamieniło się w misję

David Attenborough urodził się 8 maja 1926 roku w Isleworth, w hrabstwie Middlesex. Dorastał jednak w miejscu nietypowym jak na przyszłego popularyzatora przyrody – w College House, na terenie University College w Leicester, gdzie jego ojciec, Frederick, był rektorem. Był środkowym z trzech synów. 

Już jako dziecko David kolekcjonował skamieniałości, kamienie i przyrodnicze “skarby”. Jego pasję zauważyła młoda wówczas Jacquetta Hawkes. Zachwyciła się jego zbiorami i dmuchnęła w skrzydła początkującego biologa. Chłopiec spędzał długie godziny na uniwersyteckich terenach zielonych, traktując je jak własne laboratorium. Gdy miał około 11 lat, dowiedział się, że katedra zoologii pilnie potrzebuje traszek. Zaoferował pomoc – za trzy pensy od sztuki. Źródło “dostaw” zachował dla siebie (był nim staw tuż obok budynku).

Rok później przybrana siostra Marianne podarowała mu kawałek bursztynu z zatopionymi prehistorycznymi stworzeniami. Po sześćdziesięciu latach ten sam bursztyn stał się osią odcinka “The Amber Time Machine” w serii “Natural World”. Piękne, prawda?

Przełomowy moment

W 1936 roku David i Richard uczestniczyli w wykładzie Archibalda Belaneya w Leicester. Grey Owl (bo takiego imienia wolał używać) mówił o ochronie przyrody, zagrożeniach dla ekosystemów i odpowiedzialności człowieka – tematach niemal nieobecnych w tamtym czasie. David był był tym oczarowany. Myśl, że ludzkość może niszczyć przyrodę bezpowrotnie, zapadła mu w pamięć na całe życie i stała się fundamentem jego późniejszego credo.

David Attenborough w 1945 roku otrzymał stypendium do Clare College na Uniwersytecie w Cambridge. Studiował tam geologię i zoologię. Niestety, dwa lata później został powołany do służby wojskowej w Royal Navy…

Początki kariery – BBC

Na szczęście – jak się zresztą możesz domyślić – wojnę przeżył i mógł w pełni poświęcić się swoim zainteresowaniom. Szukając pracy, trafił do wydawnictwa, w którym zajmował się redakcją podręczników naukowych dla dzieci. Szybko jednak zorientował się, że to nie jest miejsce dla niego. 

W 1950 roku zgłosił się do BBC, marząc o pracy przy audycjach radiowych. Odrzucono go. Paradoksalnie właśnie wtedy jego życiorys przyciągnął uwagę Mary Adams, szefowej działu programów popularnonaukowych raczkującej telewizji BBC. Sam Attenborough nie miał nawet telewizora i w życiu widział tylko jeden program.

Ale nie zniechęcił się. Wręcz przeciwnie – zgodził się na trzymiesięczny kurs szkoleniowy, a w 1952 roku został pracownikiem BBC. Mary Adams uznała, że nie będzie pojawiał się na ekranie, bo… jego zęby są zbyt duże. Zamiast tego został producentem programów faktograficznych. Pracował m.in. przy teleturnieju “Animal, Vegetable, Mineral?” oraz serii “Song Hunter” o muzyce ludowej. Przełom przyszedł wraz z cyklem “Animal Patterns”, realizowanym w studiu londyńskiego zoo.

Poznany przy okazji programu kustosz zoo, Jack Lester, zaproponował Davidowi wyprawę w poszukiwaniu zwierząt. Tak powstało “Zoo Quest”, emitowane od 1954 roku – a Attenborough został jego prezenterem w ostatniej chwili, gdy Lester zachorował. 

Gdy w 1957 roku utworzono w Bristolu BBC Natural History Unit, odmówił przeprowadzki i stworzył własny dział: Travel and Exploration Unit. Dzięki temu mógł nadal realizować “Zoo Quest” i filmy dokumentalne, o których marzył. Na początku lat 60. odszedł z etatu BBC, by studiować antropologię społeczną w London School of Economics. Studiów nie ukończył – wrócił do BBC jako kontroler BBC Two. I tym samym wkroczył na zupełnie nowy etap kariery.

W administracji BBC…

W marcu 1965 roku David Attenborough objął stanowisko dyrektora BBC Two. Od początku postawił jeden warunek: od czasu do czasu nadal chce robić własne filmy. I faktycznie – zdarzało mu się wyjeżdżać w teren, filmować słonie w Tanzanii, dokumentować Bali czy brać udział w wyprawie do niedostępnej doliny w Nowej Gwinei. 

Otworzyły się przed nim także nowe drzwi – dostał własny kanał telewizyjny (no dobra, był to kanał, który już istniał, ale był “taki se”). Attenborough zlikwidował sympatycznego, ale infantylnego kangura–maskotkę, przemodelował ramówkę i postawił na różnorodność: sztukę, naukę, muzykę, eksperyment, archeologię i rozrywkę. To za jego kadencji na BBC Two pojawiły się “Monty Python”, “The Old Grey Whistle Test”, “Man Alive” czy “Civilisation” – seria, która stała się wzorem wielkich, autorskich dokumentów.

Właśnie wtedy w jego głowie zakiełkował i mocno zakorzenił się pomysł opowiedzenia historii życia na Ziemi. Wiedział jednak, że nie zrealizuje go, siedząc za biurkiem. Gdy awansował na dyrektora programowego całej BBC, był już pewien: administracja oddala go od tego, co najważniejsze. Odmówił walki o stanowisko dyrektora generalnego i w 1973 roku odszedł, by wrócić do pracy twórczej. 

Jako freelancer znów ruszył w świat – do Azji, do Indonezji, do miejsc pomijanych wcześniej przez dokumentalistów. Pisał scenariusze, realizował kolejne serie i krok po kroku przygotowywał projekt, który miał zmienić sposób mówienia o przyrodzie. Seria “Life” była już tylko kwestią czasu.

Marzenia się spełniają – serial “Life” Davida Attenborougha

Wszystko zaczęło się w 1979 roku od “Life on Earth”. To wtedy Attenborough stworzył wzorzec filmu przyrodniczego, który do dziś pozostaje punktem odniesienia. Traktował przyrodę z naukową powagą, sięgał po najnowsze odkrycia i zbudował relację z badaczami, którzy po raz pierwszy na taką skalę otworzyli przed kamerą swoje światy. 

Ale to nie wszystko, bo David Attenborough wprowadził wiele innowacji:

• nowe techniki filmowe, 
• zdjęcia z miejsc dotąd niedostępnych,
• globalną narrację, w której w jednym odcinku potrafił zmieniać kontynenty. 

Sam pojawiał się na ekranie oszczędnie – najważniejsza była natura i zachodzące w niej procesy. 

Potem nagrywał kolejne filmy:

• “The Living Planet” o ekologii, 
• “The Trials of Life” o zachowaniach zwierząt, 
• później przyszła kolej na Antarktydę, rośliny, ptaki, ssaki, bezkręgowce, aż wreszcie – na gady i płazy. 

Attenborough ciągle sięgał po nowinki technologiczne – zdjęcia poklatkowe ożywiły rośliny, kamery nocne odsłoniły życie ssaków, makrofotografia przybliżyła mikroskopijne światy. 

Gdy w 2008 roku wyemitowano “Life in Cold Blood”, Attenborough czuł, że zrealizował projekt życia. A jednak wrócił jeszcze do jej początku, dodając “First Life” i przyznając, że dopiero wtedy zrozumiał, jak kompletna stała się ta historia.

Poza “Life on Earth”

Równolegle z serią “Life” Attenborough nie przestawał opowiadać świata na inne sposoby. Interesowało go nie tylko, jak działa przyroda, ale też to, jak człowiek ją zmienia – stąd “The First Eden” o basenie Morza Śródziemnego czy “Lost Worlds, Vanished Lives”, gdzie wrócił do swojej dziecięcej fascynacji skamieniałościami. 

Przez dekady stał się głosem BBC, narratorem setek odcinków “Wildlife on One”, “Natural World” i “Wildlife Specials”. Gdy przyszło do realizacji wielkich projektów nowego tysiąclecia – “The Blue Planet”, “Planet Earth”, “Frozen Planet” – wybierano właśnie jego na narratora.

Można powiedzieć, że Attenborough stał się też “kronikarzem epoki technologicznej” telewizji: od koloru, przez HD i 4K, po produkcje 3D. Wracał do miejsc filmowanych dekady wcześniej, opowiadał o rafach koralowych, ptakach rajskich, dinozaurach i prehistorycznych światach. W kolejnych latach powstawały serie o barwach życia, rytuałach godowych i losach zwierzęcych dynastii. Nawet gdy znów spojrzał w przeszłość – ku dinozaurom i pradawnym ekosystemom – robił to z tej samej perspektywy: by lepiej zrozumieć teraźniejszość i to, co możemy jeszcze ocalić.

Głos w obronie planety

Na przełomie tysiącleci ton filmów Attenborough wyraźnie się zmienił. Zachwyt nad światem przyrody ustąpił miejsca niepokojowi. W “State of the Planet” po raz pierwszy tak otwarcie mówił o skutkach ludzkiej działalności. Później nagrywał filmy poświęcone zmianom klimatu, wzrostowi populacji i masowemu wymieraniu gatunków. W produkcjach takich jak “Our Planet” czy “Climate Change – The Facts” odpowiedzialność człowieka grała już pierwsze skrzypce. Kamera przestała łagodzić przekaz, a znany od dziesięcioleci głos stał się ostrzejszy, bardziej bezpośredni i trudniejszy do zignorowania. Był to głos w obronie planety.

Kulminacją tej drogi był film “David Attenborough: A Life on Our Planet” – osobiste świadectwo człowieka, który widział Ziemię przed epoką masowej degradacji i ostrzegał przed jej konsekwencjami. 

Wystąpienie na konferencji klimatycznej ONZ w 2021 roku tylko to potwierdziło: Attenborough nie mówił już jako dokumentalista, lecz jako świadek epoki. Mimo tego, co obserwował, nadal miał nadzieję. Przypominał, że skoro człowiek potrafił doprowadzić planetę do takiego stanu, potrafi też ją odbudować. W 2022 roku ONZ uhonorowało go tytułem “Mistrza Ziemi” za konsekwencję, wiarygodność i upór w obronie Ziemi, które towarzyszyły mu przez całe życie.

Między pięknem a ostrzeżeniem – czyli jak David Attenborough zachęca do dbania o Ziemię

Od początku było jasne, że filmy Attenborough nie są ucieczką od rzeczywistości. Nawet jeśli długo mówił o zagrożeniach ciszej niż inni, robił to świadomie. Otwarte moralizowanie – jak sam przyznawał – mogło zniechęcać widzów. Dlatego przez lata wybierał strategię stopniowego odsłaniania konsekwencji ludzkich działań. Był za to krytykowany: jedni zarzucali mu zbyt łagodny przekaz, inni – idealizowanie “dzikiej przyrody”, która w rzeczywistości coraz częściej stawała się ofiarą człowieka. Z czasem jednak ton jego filmów wyraźnie się zaostrzył. Produkcje takie jak “Extinction: The Facts”, “Climate Change – The Facts” czy “A Life on Our Planet” spotkały się z uznaniem właśnie dlatego, że nie pozostawiały już miejsca na złudzenia.

A poza działalnością “ekranową”? Attenborough:

• wspierał ochronę albatrosów, lasów deszczowych Borneo i rezerwatów w Ameryce Południowej, 
• patronował organizacjom przyrodniczym i inicjatywom archiwizującym wiedzę o ginących gatunkach,
• zabierał też głos publicznie – od apelów o górnictwie głębinowym, przez wsparcie dla odnawialnych źródeł energii, po wystąpienie na COP26 jako “People’s Advocate”.

Choć długo był sceptyczny wobec tezy o ludzkim wpływie na zmiany klimatu, gdy przekonały go dowody naukowe, nie wycofał się już ani o krok. Wprost mówi o konieczności ograniczenia konsumpcji mięsa i zmiany stylu życia, bo – jak podkreśla – planeta nie jest w stanie unieść ciężaru miliardów mięsożerców.

Attenborough od lat powtarza, że kryzysu środowiskowego nie da się oddzielić od tematu liczby ludzi na Ziemi. Wzrost populacji uważa za jeden z kluczowych problemów współczesności. I właśnie za tę szczerość bywa krytykowany. Mówi o ludzkości jako “pladze”, nawołuje do poważnej debaty o demografii. Zwraca uwagę na to, że w ciągu jego życia liczba ludzi na świecie się potroiła (a to było już jakiś czas temu!). 

Jednocześnie wskazuje rozwiązania: zadbanie o prawa kobiet, dostęp do edukacji  (szczególnie tej dotyczącej planowania rodziny). W jego myśleniu nie ma miejsca na półśrodki – nieskończony wzrost w skończonym świecie uważa za iluzję, która musi się skończyć katastrofą.

Równie jednoznaczny jest w sprawach nauki. Attenborough konsekwentnie broni teorii ewolucji i sprzeciwia się włączaniu kreacjonizmu do programów nauczania. Jako agnostyk podkreśla, że nie widzi sprzeczności między istnieniem Boga a ewolucją, ale nie znajduje dowodów, by wierzyć w boską ingerencję w powstawanie gatunków. W jego argumentach często pojawia się kontrast między pięknem natury a jej okrucieństwem – dowód na to, że świat nie został zaprojektowany z myślą o ludzkiej wygodzie. Ewolucja jest dla niego faktem historycznym, nie opinią, a jej zrozumienie – warunkiem odpowiedzialnego myślenia o miejscu człowieka w przyrodzie.

David Attenborough – ikona mediów i świata przyrody

David Attenborough jest uważany za jednego z najwybitniejszych popularyzatorów nauki i przyrody w historii telewizji. Jego filmy stały się wzorcem dla dokumentalistyki przyrodniczej, a on sam zdobył międzynarodowe uznanie jako “największy broadcaster naszych czasów” i “niezrównany edukator”. 

W ciągu swojej kariery (która nadal się nie skończyła) zebrał 32 honorowe doktoraty brytyjskich uczelni, w tym od Cambridge, Oksfordu i Durham, został uhonorowany tytułem Honorary Freeman w Leicester i Bristolu, a także wieloma wyróżnieniami naukowymi i kulturalnymi. 

W 2009 roku Natural History Museum w Londynie otworzyło Attenborough Studio, a brytyjscy widzowie uznali go za najbardziej zaufaną osobę w kraju. Jego wizerunek znalazł się także na nowej wersji okładki Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band Petera Blake’a – w gronie najważniejszych brytyjskich ikon kultury.

Nie mniej imponująca jest lista gatunków nazwanych jego imieniem. Co najmniej 20 roślin, zwierząt i skamieniałości nosi nazwę Attenborough, od drzew i roślin owadożernych po jaszczurki, ptaki, ryby i owady. Wśród nich są m.in. drapieżny krab z epoki prekambru (Auroralumina attenboroughii), nietoperz z Karaibów (Myotis attenboroughi), wielka roślina owadożerna (Nepenthes attenboroughii) czy fantastyczna jaszczurka z Indii (Sitana attenboroughii). To nie tylko hołd dla jego pracy, ale również dowód tego, jak bardzo jego pasja i filmy przyczyniły się do poznania i ochrony świata przyrody.

Filmy i seriale Davida Attenborough

David Attenborough jest nie tylko biologiem, ale też prawdziwym gigantem filmów dokumentalnych. Jego kariera filmowa obejmuje dekady pełne pasji, badań i opowieści o świecie zwierząt, roślin i Ziemi jako całości. Od wczesnych serii po najnowsze produkcje w 4K i 3D – jego filmy i narracje wciąż inspirują kolejne pokolenia widzów i naukowców. Poniżej znajdziesz zestawienie najważniejszych produkcji, w których brał udział jako autor, prowadzący lub narrator.

Filmy dokumentalne (prowadzący / autor)

• 1997 – “David Attenborough w raju: (“Attenborough in Paradise”),
• 2000 – “Największe widowisko świata natury” (“The Greatest Wildlife Show on Earth”),
• 2002 – “Pieśń Ziemi” (“The Song of the Earth”).
• 2004 – “Czas zastygły w bursztynie” (“The Amber Time Machine”),
• 2006 – “Czy zmieniamy naszą planetę?” (“Are We Changing Planet Earth?”),
• 2006 – “Czy możemy ocalić Ziemię?” (“Can We Save Planet Earth?”),
• 2007 – “Sharing Planet Earth”,
• 2009 – “Karol Darwin i drzewo życia” (“Charles Darwin and the Tree of Life”),
• 2009 – “How Many People Can Live on Planet Earth?”,
• 2010 – “Flying Monsters”,
• 2011 – “Attenborough and the Giant Egg”,
• 2011 – “The Bachelor King”,
• 2012 – “Kingdom of Plants”,
• 2012 – “Attenborough’s Ark”,
• 2013 – “Mikropotwory” (“Micro Monsters”),
• 2014 – “Attenborough and Natural History Museum Alive”,
• 2020 – “David Attenborough: Życie na naszej planecie”,
• 2021 – “David Attenborough: Życie w kolorze”,
• 2021 – “Rok, który odmienił świat”,
• 2021 – “Świat na granicy: Nasza planeta oczami naukowców”,
• 2021 – “David Attenborough’s First Life”,
• 2021 – “Kingdom of Plants with David Attenborough”,
• 2022 – “David Attenborough: Dzień zagłady dinozaurów”,
• 2024 – “Sekretne życie orangutanów”,
• 2025 – “Ocean”.

Seriale z Davidem Attenborough

Trudno wymienić wszystkie seriale z udziałem Davida Attenborough. Wśród nich znajdują się:

• 1979 – “Życie na Ziemi” (“Life on Earth”),
• 1984 – “Żyjąca planeta • Portret Ziemi” (“The Living Planet • A Portait of the Earth”),
• 1989 – “Zaginione światy” (“The Lost Worlds • Vanished Lives”),
• 1990 – “Na ścieżkach życia” (“The Trials of Life”),
• 1993 – “Życie pośród lodu” (“Life in the Freezer”),
• 1995 – “Prywatne życie roślin” (“The Private Life of Plants”),
• 1999 – “Życie ptaków” (“The Life of Birds”),
• 2000 – “Szanujmy Ziemię” (“State of the Planet”),
• 2002 – “Życie ssaków” (“The Life of Mammals”),
• 2005 – “Zadziwiające życie bezkręgowców” (“Life in the Undergrowth”),
• 2008 – “Życie gadów i płazów” (“Life in Cold Blood”),
• 2010 – “Życie: Początek” (“First Life”),
• 2013 – “Galapagos”,
• 2013 – “Narodziny zwierząt” (“Rise of Animals. Triumph of the Vertebrates”),
• 2013 – “Tajemnice świata przyrody” (“Natural Curiosities”),
• 2022 – “Prehistoryczna Planeta” (“Prehistoric Planet”),
• 2023 – “Dzikie wyspy”,
• 2023 – “Nasza planeta”,
• 2024 – “Azja”,
• 2024 – “Potęga ssaków”,
• 2025 – “Kingdom”. 

Gdzie można usłyszeć głos Davida Attenborough? Filmy i seriale, w których był narratorem

• 2000 – “Błękitna planeta” (“The Blue Planet • Seas of Life”),
• 2002 – “Największe cuda przyrody” (“Great Natural Wonders of the World”),
• 2006 – “Planeta Ziemia” (“Planet Earth”),
• 2009 – “Magia natury: Pamiętniki” (“Nature’s Great Events”),
• 2009 – “Życie” (“Life”),
• 2011 – “Lodowa planeta” (“The Frozen Planet”),
• 2011 – “Madagaskar” (“Madagascar”),
• 2013 – “Afryka” (“Africa”),
• 2015 – “Łowcy” (“The Hunt”),
• 2016 – “Planeta Ziemia II” (“Planet Earth II”),
• 2017 – “Błękitna planeta II” (“Blue Planet II”),
• 2019 – “Nasza planeta” (“Our Planet”),
• 2020 – “David Attenborough: Życie na naszej planecie”,
• 2021 – “Rok, który odmienił świat”,
• 2021 – “Świat na granicy: Nasza planeta oczami naukowców”.

Ciekawe, ilu jeszcze produkcji z jego udziałem doczekamy!