Czym jest plagiat? Czy każdą inspirację możemy tak nazwać?

Czym właściwie jest plagiat?

Zacznijmy od definicji – a właściwie od jej braku. Polska ustawa z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie zawiera legalnej definicji słowa “plagiat”. Nie ma jej też w żadnym innym polskim akcie prawnym ani w unijnych dyrektywach.

Z pomocą przychodzi doktryna prawa, która definiuje plagiat jako “pewnego rodzaju złodziejstwo intelektualne czy artystyczne, korzystanie bez zezwolenia z rezultatów cudzego wysiłku twórczego (…) pozbawienie twórcy prawa do autorstwa dzieła”. W praktyce oznacza to przyswojenie sobie cudzego dzieła i przedstawienie go jako własnego – w całości lub w istotnej części – bez zgody autora i bez wskazania jego autorstwa.

Kluczowe jest tu słowo “autorstwo”. Plagiat to nie tylko kopiowanie treści, ale również przywłaszczenie sobie cudzego wkładu twórczego. I właśnie dlatego tak trudno go precyzyjnie zdefiniować. Granice w tej kwestii zdają się być bardzo płynne.

Jest jeszcze jednak ważna rzecz, o której rzadko się mówi: plagiatem nie jest kradzież samego pomysłu. Prawo autorskie nie chroni idei, odkryć, metod ani koncepcji (możesz je sobie opatentować, wtedy będą chronione) – tylko konkretny sposób ich wyrażenia. Możesz napisać powieść o chłopcu uczącym się magii w szkole dla czarodziejów. Nie możesz przepisać Harry’ego Pottera, bo to będzie kradzież.

Plagiat jawny i ukryty – dwa rodzaje, które warto znać

Prawo wyróżnia dwa rodzaje plagiatu, które różnią się od siebie stopniem oczywistości:

• plagiat jawny, czyli przypisanie sobie autorstwa wprost – całości lub części cudzego utworu. Oznacza to, że wziąłeś czyjś tekst, podpisałeś go swoim imieniem i opublikowałeś. Niestety, ale tego typu plagiat ma często miejsce w Internecie,
• plagiat ukryty jest znacznie bardziej podstępny i to właśnie on najczęściej trafia do sądów. Polega na włączeniu do własnego dzieła cudzych elementów twórczych, często w zmodyfikowanej formie. Zmienione słowa, poprzestawiane zdania, inspirowana melodia, przetworzona w niektórych miejscach grafika… Jeśli przejęte elementy są charakterystyczne dla oryginału i nie wnosisz własnego wkładu twórczego – to wciąż plagiat, nawet jeśli nie wygląda jak kopia kropka w kropkę.

Co ważne, wielkość przejętego fragmentu nie decyduje automatycznie o tym, że został popełniony plagiat. Kilka skopiowanych linijek tekstu może być plagiatem, jeśli jest to faktycznie twórczość innej osoby, która to osoba nie została w treści podpisana. W tym samym momencie kilka linijek tekstu przepisanych słowo w słowo może plagiatem nie być – jeśli stanowią cytat z właściwym oznaczeniem i poszanowaniem prawa cytatu. Sankcje oczywiście powinny być proporcjonalne do skali naruszenia i stopnia zawinienia.

Czym różni się plagiat od inspiracji?

I tu zaczyna się najciekawsza część.

Inspiracja to utwór powstały wskutek impulsu emocjonalno-intelektualnego wywołanego cudzym dziełem. Najważniejsze jest to, że poszczególne, zapożyczone elementy nie są dominujące, a dzieło jest samoistne – może istnieć niezależnie od oryginału, nawet wbrew woli jego autora. Twórca dzieła inspirowanego posiada pełnię praw autorskich – i może nim swobodnie rozporządzać. Przykładowo: słuchasz piosenki o nieszczęśliwej miłości i nagle wpadasz na pomysł motywu przewodniego swojej nowej powieści.

Klasyczne przykłady inspiracji to także parodia, pastisz, karykatura czy wariacje muzyczne. Ustawa na nie zezwala, o ile są uzasadnione prawami tych gatunków twórczości.

Plagiat to sytuacja, w  której przejęte elementy twórcze są dominujące, a “nowy autor” nie wniósł własnego wkładu twórczego. Różnica między inspiracją a plagiatem leży właśnie w proporcji: co jest twoje, a co nadal jest cudzym dziełem. Przykładowo: czytasz sobie “Harry’ego Pottera” i wpadasz na pomysł napisania czegoś podobnego. Twoi bohaterowie nazywają bardzo podobnie, przeżywają takie same przygody, walczą z czarnoksiężnikiem, którego imię również zostało zmienione, ale nadal przypomina Voldemorta (dajmy na to: Waldekmort). To ewidentny plagiat.

Pomiędzy nimi znajduje się jeszcze utwór zależny – adaptacja, przeróbka, tłumaczenie. To coś więcej niż inspiracja, bo bezpośrednio opiera się na oryginale. Ale to nie plagiat – pod warunkiem, że uzyskasz zgodę autora i odpowiednio go oznaczysz. W końcu wielokrotnie powstają adaptacje filmowe książek czy tłumaczenia zagranicznych powieści na język polski, prawda?

Prawo cytatu – kiedy możesz korzystać z cudzej twórczości legalnie?

Artykuł 29 ustawy o prawie autorskim wprowadza tzw. prawo cytatu – wyjątek od zasady ochrony praw autorskich, który pozwala na przytoczenie fragmentów cudzych utworów bez zgody autora. Ale to prawo ma granice. Cytat musi: 

• służyć wyjaśnieniu, nauczaniu, analizie krytycznej lub być uzasadniony prawami gatunkowymi,
• stanowić tylko część własnego, oryginalnego dzieła (nie może być jego podstawą),
• być wyodrębniony (cudzysłów, inna czcionka),
• być oznaczony imieniem i nazwiskiem autora oraz źródłem.

Niespełnienie tych warunków zasadniczo skutkuje plagiatem. Nawet jeśli podasz autora, ale nie zaznaczysz, że to jego słowa, możesz zostać oskarżony o przywłaszczenie autorstwa, co będzie się wiązać z odpowiedzialnością karną.

Nieświadomy plagiat – czy jest możliwy?

Tak. I jest to niestety jeden z najbardziej kontrowersyjnych aspektów prawa autorskiego.

Przypadek George’a Harrisona i My Sweet Lord (1971) pokazał, że można popełnić plagiat całkowicie nieświadomie (choć krążą spekulacje, że Harrison był w pełni świadomy popełnienia plagiatu). W podobnej sytuacji znalazła się Shakira. 

W Polsce zdania są podzielone. Część prawników uważa, że trudno popełnić plagiat przypadkowo – prawdopodobieństwo, że stworzysz coś niemal identycznego z cudzym dziełem bez żadnego kontaktu z oryginałem, jest znikome. Jednak w muzyce, gdzie istnieje ograniczona liczba nut, akordów i rytmów, przypadkowe podobieństwa są realnie możliwe, szczególnie, że piosenek różnego rodzaju powstało mnóstwo i nikt nie jest w stanie znać ich wszystkich.

AI a plagiat: nowe pytania bez odpowiedzi

Sztuczna inteligencja otwarła zupełnie nowy rozdział w historii prawa autorskiego – i szczerze mówiąc, prawo jeszcze nie do końca nadążą za postępem tej technologii.

Chatboty i modele językowe, takie jak ChatGPT, MidJourney czy DALL-E, uczą się na ogromnych zbiorach danych, które w znacznej części są chronione prawem autorskim. Czy samo trenowanie na cudzych treściach to plagiat? Czy generowanie treści w stylu konkretnego artysty narusza jego prawa? Kto jest właścicielem praw do dzieła stworzonego przez AI – użytkownik, który napisał prompt, firma tworząca model czy… nikt?

Polskie prawo jest jednoznaczne w jednej kwestii: AI nie może być twórcą w rozumieniu ustawy o prawie autorskim: “Sam algorytm jako program komputerowy nie może być autorem. Sztuczna inteligencja działa według zaprogramowanych reguł i nie ma świadomości ani intencji twórczej, a zatem nie może być traktowana jako podmiot prawa autorskiego” [7]. Dzieło stworzone wyłącznie przez AI nie podlega więc ochronie autorskiej.

Co to oznacza w praktyce? Jeśli opublikujesz tekst wygenerowany przez ChatGPT bez własnego wkładu twórczego – nikt nie ma do niego praw autorskich (ty również). Ale jeśli AI wygeneruje coś, co będzie wyraźnie oparte na chronionym dziele innego twórcy – odpowiedzialność za plagiat spadnie na ciebie jako użytkownika publikującego treść.

Unia Europejska pracuje nad regulacją w sprawie sztucznej inteligencji, która ma m.in. uporządkować prawnie kwestie odpowiedzialności odszkodowawczej. Warto śledzić zmiany, szczególnie jeśli korzystasz z AI.

Czy plagiat to przestępstwo?

Tak. Co więcej w Polsce jest ścigane z urzędu. Mówi o tym artykuł 115 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi: “Kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3”.

Plagiat to więc nie tylko kwestia cywilna (odszkodowanie), ale również przestępstwo. Poszkodowany twórca może dochodzić swoich praw zarówno na drodze cywilnej, jak i karnej.

Co dokładnie grozi za plagiat?

• Na drodze karnej – grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności do 3 lat.
• Na drodze cywilnej – odszkodowanie za utracone korzyści, zadośćuczynienie za krzywdy moralne, nakaz zaprzestania naruszeń, obowiązek publicznych przeprosin, nakaz zniszczenia egzemplarzy naruszających prawa.
• W środowisku akademickim – utrata tytułu naukowego. Ustawa o tytule naukowym i stopniach naukowych daje podstawę do odebrania stopnia doktora lub doktora habilitowanego osobie, w której dorobku lub rozprawie naukowej ujawnione zostało naruszenie prawa autorskiego.
• W branży muzycznej – wyroki sądowe opiewają czasem na miliony dolarów (raczej za granicą, w przypadku najbardziej znanych artystów). Podobnie może to wyglądać w innych dziedzinach sztuki.

Konsekwencje plagiatu w świecie sztuki

Poza konsekwencjami prawnymi plagiat niesie za sobą poważne konsekwencje wizerunkowe. W świecie sztuki, muzyki i literatury reputacja jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na karierę danej osoby. Artysta oskarżony o plagiat – nawet jeśli wygra w sądzie – musi mierzyć się z nieufnością środowiska, mediów i publiczności.

Przypadek Jeffa Koonsa – jednego z najbogatszych żyjących artystów – który wielokrotnie był oskarżany o plagiat i przegrywał sprawy sądowe, pokazuje, że nawet globalna sława nie chroni przed konsekwencjami. W 2018 roku paryski sąd zasądził na rzecz fotografa Francka Davidociego 168 tysięcy dolarów odszkodowania za porcelanową rzeźbę Koonsa niemal identyczną z jego zdjęciem (przedstawiającym żywe postaci).

Co nie jest plagiatem?

Na koniec warto wypunktować rzeczy, które plagiatem nie są – bo mity w tej kwestii krążą powszechnie:

• inspiracja stylem – możesz tworzyć w stylu Hemingwaya, Chaplina czy Szymborskiej. Styl nie jest chroniony prawem autorskim,
• podobna fabuła lub motyw – w literaturze i filmie wielkie motywy – miłość, śmierć, podróż bohatera – są wspólnym dziedzictwem ludzkości. Podobna fabuła to nie plagiat, o ile bohaterowie raz po raz nie przeżywają identycznych przygód czy też nie wypowiadają takich samych kwestii,
• przypadkowe podobieństwo – jeśli stworzyłeś coś niezależnie i bez znajomości oryginału – nie popełniłeś świadomego plagiatu. Chociaż udowodnienie tego w sądzie bywa trudne,
• parodia i pastisz – są to formy sztuki prawnie dozwolone, o ile są uzasadnione prawami gatunkowymi,
• legalne cytowanie – takie z właściwym oznaczeniem i w stosownej ilości (czyli nie przepisujemy trzech stron, a np. 2–3 zdania),
• twórczość równoległa – gdy dwoje twórców, niezależnie od siebie, w tym samym czasie tworzy podobne dzieło – żadne z nich nie jest plagiatem (widać to na przykładzie pierwszych pojazdów silnikowych. Wynaleźli je niezależnie od siebie różni ludzi).

Podsumowanie

Plagiat to konkretny czyn prawny: przywłaszczenie cudzego wkładu twórczego bez zgody autora i bez wskazania jego autorstwa. Inspiracja, cytat, parodia, adaptacja, twórczość równoległa – to wszystko są kategorie zupełnie inne, choć granica między nimi a plagiatem bywa cienka i zawsze zależy od okoliczności.

W świecie, w których AI generuje treści w ułamku sekundy, a utworów muzycznych mamy tyle, że trudno o coś całkowicie nowego, pytanie: “Czy to jeszcze inspiracja, czy już plagiat?” będzie zadawane coraz częściej. I coraz rzadziej będzie miało prostą odpowiedź.