Polska sztuka współczesna – w jakich kierunkach się rozwija? 

Najważniejsze kierunki sztuki współczesnej w Polsce

Sztuka współczesna w Polsce jest teraz bardzo różnorodna. Doskonale odzwierciedla, jak zmieniają się nasze realia życia, debaty społeczne czy polityczne oraz postęp technologiczny. Artyści pozwalają sobie na eksplorowanie tego wszystkiego, a także samych siebie, różnych technik. Dzięki temu tworzą sztukę, wśród której na pewno znajdziesz coś, co przykuje twoją uwagę, wywoła silne emocje lub po prostu ci się spodoba. 

Jakie są najważniejsze kierunki w polskiej sztuce współczesnej? 

• postmodernizm,
• nowe media,
• sztuka konceptualna,
• sztuka feministyczna,
• sztuka krytyczna, 
• sztuka interwencyjna,
• instalacje artystystyczne,
• performance,
• sztuka wirtualna,
• street art,
• sztuka tradycyjna,
• sztuka społeczna,
• kolektywy artystyczne,
• sztuki wizualne.

Przyjrzyjmy się im ciut bliżej. 

Kierunek 1: Postmodernizm

Postmodernizm zyskał na znaczeniu po 1989 roku, kiedy to zmiany polityczne i społeczne sprawiły, że artyści zaczęli podważać standardy w sztuce oraz sam proces tworzenia. Dawał on im możliwość eksplorowania różnych form ekspresji, łączenia różnych technik i estetyk, a także wyrażania samych siebie. Zaczęły w ten sposób powstawać dzieła wielowarstwowe, które wymagały głębszej interpretacji. 

Ogromne znaczenie miała tutaj globalizacja. Nie bez znaczenia były (i nadal są) nowe technologie, których z roku na rok przybywa. Dzięki nim prace artystów stały się bardziej dostępnie (nie tylko za granicą, ale również dla rodaków). 

W tym czasie zaczęły pojawiać się także:

• instalacje,
• sztuka nowych mediów,
• performance,
• street art. 

Ten ostatni stał się popularnym sposobem wyrażania poglądów oraz społecznych protestów. 

Jak postmodernizm wpływa na dzisiejszą sztukę współczesną?

W dzisiejszej sztuce współczesnej widać charakterystyczne cechy postmodernizmu, takie jak:

• podważanie schematów w sztuce czy procesu tworzenia, 
• eklektyzm (łączenie różnych stylów),
• zacieranie granic nie tylko między różnymi gatunkami sztuki, ale także między sztuką wysoką i popularną. 

Co więcej, zatarły się również granice między sztuką, a zwykłymi przedmiotami. Stąd pojawienie się sztuki użytkowej oraz instalacji przestrzennych. 

Kwestionowanie kanonów w sztuce sprawiło, że odbiorcy także zaczęli je kwestionować, sprawdzać, konfrontować z własnymi przekonaniami i doświadczeniami. Ponadto zmieniła się narracja w sztuce – heroizm narodowy przestał grać pierwsze skrzypce. Rolę tę przejęły ważne dla ludzi tematy, takie jak chociażby przemiany społeczne. 

Kierunek 2: Nowe media

Nowe media na zawsze zmieniły świat sztuki. Artyści sięgają po coraz to nowsze i ciekawsze rozwiązania, które umożliwiają im dokładniejsze przekazanie konkretnej idei, wartości czy przesłania. Nowe media mają też drugą stronę – pomagają przekraczać granice tradycyjnej sztuki i kwestionować to, czym sztuka jest i co za sztukę może zostać uznane. 

Sztuka związania z nowymi mediami:

• jest często interaktywna – reaguje na to, co zrobi odbiorca (lub czego nie zrobi),
• jest dostępna dla szerszego grona odbiorców – można ją znaleźć w mieście, przestrzeni publicznej czy na stronach internetowych,
• jest często multimedialna – artyści wykorzystują dźwięk, wideo, animację, światła i inne dostępne rozwiązania, by dać odbiorcy silne doświadczenia artystyczne,
• często komentuje wydarzenia na świecie – nie jest oderwana od rzeczywistości i nie boi się tematów tabu. Bywa, że robi to w kontrowersyjny sposób.

Wykorzystanie nowych mediów nie sprawia, że twórcy skupiają się tylko na technologii. Często możemy zobaczyć połączenie tej nowoczesności z tradycją (o tym przekonasz się w dalszej części tego artykułu).

Kierunek 3: Sztuka konceptualna

Czym tak naprawdę jest dzieło sztuki – przedmiotem, formą, a może… samą ideą? To pytanie szczególnie mocno wybrzmiało w latach 60. XX wieku, kiedy w Polsce zaczęła rozwijać się sztuka konceptualna. Ten kierunek postawił na pierwszym miejscu myśl, refleksję i komentarz społeczny, a dopiero później formę wizualną. Dzięki temu artyści mogli mówić o rzeczach trudnych, niewygodnych i często pomijanych.

Sztuka konceptualna szybko stała się narzędziem zadawania pytań o tożsamość, historię oraz miejsce jednostki w zmieniającym się świecie. W polskich realiach nabrała jednak dodatkowego znaczenia – była sposobem na wyrażenie sprzeciwu wobec systemu i komentowanie sytuacji społeczno-politycznej. Artyści stali się głosem buntu przeciwko reżimowi komunistycznemu. W latach 80. sztuka zaczęła także pełnić rolę przestrzeni wolności, w której można było mówić o prawach człowieka, demokracji czy potrzebie zmian.

W kolejnych dekadach pojawił się nowy impuls – technologia. Jak Internet zmienił sztukę konceptualną? Przede wszystkim otworzył ją na szerszą publiczność i pozwolił twórcom tworzyć prace, które dosłownie reagują na odbiorcę. Dzięki temu zaczęły powstawać instalacje interaktywne oraz projekty artystyczne online. 

Choć współczesna scena artystyczna w Polsce jest dziś niezwykle różnorodna, sztuka konceptualna wciąż pozostaje jednym z najważniejszych narzędzi opisywania rzeczywistości. Nadal prowokuje, budzi pytania i skłania do refleksji.

Kierunek 4: Sztuka feministyczna 

Sztuka feministyczna w Polsce odgrywa dziś coraz większą rolę – zarówno w praktykach twórczych, jak i w debacie publicznej. Artystki chętnie sięgają po trudną tematykę równości płci, cielesności, tożsamości oraz społecznych uwarunkowań kulturowych. W realiach, w których wciąż dominuje patriarchalny sposób patrzenia na sztukę, ten nurt staje się zarówno formą protestu, jak również narzędziem edukacji i budowania społecznej świadomości.

Jakie zjawiska są najpopularniejsze? Trudno jest wrzucić wszystkie artystki do jednego worka, ale na pierwszy plan wysuwają się zwłaszcza:

• instalacje,
• video art,
• performance. 

Artystki mierzą się jednak z wieloma trudnościami – od krytyki i braku zrozumienia w tradycyjnych środowiskach artystycznych, po ograniczony dostęp do przestrzeni wystawienniczych. W ostatnich latach sytuacja – na szczęście, choć bardzo wolno – zaczęła się zmieniać. Ruchy społeczne, takie jak chociażby Strajk Kobiet, są dla nich ważnym wsparciem. Przede wszystkim dlatego, że dały twórczyniom widoczność, której tak bardzo im brakowało. 

I ta widoczność jest coraz bardziej zauważalna nie tylko w naszym kraju, ale również na świecie. Dzieła naszych rodzimych artystek znajdują swoje miejsca nawet na światowych biennale czy w galeriach za granicą. 

Kierunek 5: Sztuka krytyczna

Sztuka krytyczna w Polsce pełni dziś szczególnie ważną funkcję – staje się narzędziem rozmowy o tym, jak żyjemy, co budzi nasz sprzeciw i jakie zmiany są nam potrzebne. Artyści i artystki wykorzystują swoje prace, by:

• komentować rzeczywistość, 
• podważać utarte schematy,
• skłaniać odbiorców do zastanowienia się nad tym, co często umyka w codziennym chaosie. 

Sztuka nie tylko staje się lustrem dla świata, ale coraz częściej zachęca, by przyjrzeć mu się z innej perspektywy, niczym “Alicja po drugiej stronie lustra”. 

W polskiej sztuce krytycznej szczególnie mocno wybrzmiewają:

• refleksje nad historią,
• problemy społeczne (tematy nierówności, dyskryminacji czy ekologii),
• interwencje w przestrzeni publicznej.

Artyści od lat wykorzystują swoje prace do inicjowania dialogu o tożsamości narodowej, przełamywania stereotypów i budowania mostów między różnymi grupami społecznymi. W ich twórczości widać potrzebę szukania porozumienia i przekraczania podziałów, które wciąż silnie wpływają na nasze społeczne doświadczenia.

Coraz większe znaczenie mają również nowe technologie. Multimedialne instalacje, projekty interaktywne czy działania łączące fizyczną i cyfrową przestrzeń zmieniają sposób, w jaki odbieramy sztukę krytyczną. W dobie globalizacji i cyfryzacji sztuka krytyczna rozwija się w szybkim tempie i staje się ważnym elementem dyskusji o przyszłości. 

Kierunek 6: Sztuka interwencyjna

Sztuka interwencyjna jest jednym z najciekawszych zjawisk współczesnej sceny artystycznej w Polsce. Jej twórcy w rewolucyjny sposób wpływają na przestrzeń publiczną, reagując na zjawiska społeczne i polityczne oraz angażując obywateli w nowy sposób postrzegania otaczającej rzeczywistości. W odróżnieniu od tradycyjnej sztuki, interwencje często wychodzą poza mury galerii i wchodzą w bezpośredni dialog z miejscem, w którym powstają lub w którym są “instalowane”. 

Jakie są najważniejsze formy sztuki interwencyjnej? Zdecydowanie:

• interwencje socjalne,
• akcje ekologiczne. 

Dobrym przykładem jest projekt “Niepełnosprawni w mieście”, który pokazuje, jak sztuka może zmienić przestrzeń publiczną, zwiększając dostępność dla osób z ograniczeniami ruchowymi. Dzięki takim działaniom odbiorcy zaczynają dostrzegać problemy, z którymi na co dzień mierzą się inne osoby i stają się bardziej empatyczni (szczególnie, jeśli sami biorą udział w procesie tworzenia, do czego często zapraszają artyści). 

Kierunek 7: Instalacje artystyczne

Współczesna sztuka polska zyskuje nowy wymiar, wkraczając do miejsc, w których sztuki nikt by się nie spodziewał. Instalacje artystyczne pomagają w dotarciu z pewnymi ideami czy emocjami do zwykłych mieszkańców, niekoniecznie tych, którzy lubują w sztuce. Można je znaleźć w parkach, na ulicach, na terenach starych hal produkcyjnych i nie tylko. Mają one skłaniać do refleksji nad otaczającym nas światem, zarówno w kontekście własnego miasta czy społeczności, jak i globalnym. 

Instalacje artystyczne pełnią też rolę estetyczną. Upiększają polskie miasta, np. za pomocą spektakularnych murali czy instalacji dźwiękowych (coraz popularniejsze są spacery dźwiękowe, o których możesz przeczytać tutaj: Co to jest audio walk (spacer dźwiękowy)? Gdzie można się na taki wybrać?). 

Sztuka ta wychodzi poza jakiekolwiek granice sztuki, ponieważ łączy ona ludzi i pomaga im tworzyć między sobą więzi. Wzmacnia tym samym poczucie przynależności. 

Kierunek 8: Performance

Performance jest stosunkowo nową formą sztuki. Artyści, którzy je tworzą, często poruszają trudne tematy (szczególnie chętnie sięgają po tabu czy kontrowersje), a także eksplorują samych siebie, stając się jednocześnie płótnem i artystą. Performanse odwołują się do tematów tożsamości, do polityki, wykluczenia, a także do lokalnych problemów i trudności. Ta forma sztuki zachęca do podważania tego, co widzimy, do wchodzenia w dialog, do zadawania pytań i do krytykowania rzeczywistości, w której żyjemy. 

Kierunek 9: Sztuka wirtualna

Nowe technologie – wideo, światła, audio, projektory itp. – to jedno. Ale są jeszcze technologie, które rozszerzają naszą rzeczywistość i przenoszą nas niemal do innego świata. Mowa tutaj o VR, AR i… sztuce NFT (non-fungible token, czyli cyfrowych dziełach sztuki, które są “tokenizowane”, przez co są trudne do podrobienia). Te wszystkie innowacje sprawiają, że sztukę zaczynamy postrzegać zupełnie inaczej niż do tej pory. 

Artyści tworzą immersyjne doświadczenia, w których dosłownie możemy się zanurzyć, np. dzięki goglom VR. Odbiorcy przestają być tylko odbiorcami, a stają się uczestnikami akcji. Sztuka staje się zaś przygodą, którą można przeżyć, a nie tylko podziwiać. A to przyciąga szczególnie młodszych odbiorców, przyzwyczajonych do szybkich treści w mediach społecznościowych.

Kierunek 10: Street art

Street art to jedno z najbardziej dynamicznych zjawisk współczesnej sztuki w Polsce. Malarze uliczni korzystają zarówno z tradycyjnych technik, jak i nowych technologii, by tworzyć dzieła inspirowane kulturą miejską. Ich prace często pełnią funkcję komentarza społecznego lub protestu. Dzięki nim przestrzenie miejskie stają się żywymi galeriami, wchodzącymi w dialog z przechodniami.

Street art zmienia szare i brudne ściany budynków w tętniące życiem galerie, jednocześnie zachęcając do refleksji nad otaczającym nas światem. W miastach, gdzie przestrzeń publiczna często zdominowana jest przez komercyjne reklamy, street art wprowadza świeżość, autentyczność i wielowymiarową estetykę. Miejsca, w których powstają, ożywają (odwiedzane przez lokalsów bądź turystów). 

Street art przestał być wyłącznie subkulturą i zyskał uznanie w mainstreamie. Artyści (bo już nie wandale) współpracują z miastami i ożywiają zaniedbane przestrzenie. Autentyczność tej sztuki sprawia, że patrząc na miasto, dostrzegamy nie tylko budynki, ale też opowieści, emocje i marzenia ludzi, którzy je tworzą.

Kierunek 11: Sztuka tradycyjna

Tak, może cię to dziwić, że sztuka tradycyjna jest kierunkiem, w którym zmierza sztuka współczesna, ale to naprawdę ma sens. Ogólnie obserwujemy trend powrotu do korzeni (w ekologii, naturalnych kosmetykach, ubraniach nawiązujących do folkloru, zainteresowaniach młodych ludzi itd.). Nic więc dziwnego, że pojawia się on także w sztuce. 

Współczesna sztuka tradycyjna balansuje między głębokimi korzeniami a nowoczesnością. Artyści eksplorują zarówno klasyczne techniki, jak i współczesne tematy, które kiedyś były zarezerwowane dla sztuki akademickiej.

Niektórzy eksperymentują i łączą malarstwo olejne ze sztuką cyfrową, rzeźbę w kamieniu z instalacjami multimedialnymi i nie tylko. Możemy znaleźć dzieła hybrydowe, np. kolaże cyfrowe, które zostały stworzone z elementów dawnych dzieł sztuki. To prawdziwe zderzenie tradycji z nowoczesnością, ale też pokazanie, że te dwa światy mogą współistnieć i się przenikać. 

Kierunek 12: Sztuka społeczna

Sztuka społeczna ma w Polsce ogromne znaczenie. Nawiązuje ona do historii, tradycji oraz współczesnych problemów naszego społeczeństwa (wraz ze wszystkimi mniejszościami, które do niego należą). Sztuka społeczna:

• komentuje naszą rzeczywistość i często robi to w niewygodny sposób, skłaniając do refleksji, 
• pomaga w definiowaniu naszej tożsamości,
• odwołuje się do praw człowieka,
• podejmuje tematykę migracji, kryzysu społecznego, nierówności,
• nawiązuje do tematów związanych z ekologią,
• walczy ze stereotypami, które są często krzywdzące i nieprawdziwe. 

Jednym słowem – skupia się na tym, co jest dla społeczeństwa najważniejsze i staje się miejscem dialogu. 

Sztuka społeczna jest także narzędziem aktywizmu społecznego. Artyści, za jej pomocą, walczą o wymienione wcześniej prawa człowieka, równość, sprawiedliwość. Robią to za pomocą różnych sposobów wyrazu artystycznego – przez performance, spektakle, obrazy, plakaty i inne.

Kierunek 13: Kolektywy artystyczne

Coraz częściej możemy zobaczyć działania kolektywów artystycznych. Są one widoczne zarówno w muzyce, jak i w świecie teatru, malarstwa, instalacji i nie tylko. Tak naprawdę wokół każdej formy sztuki możemy znaleźć twórców, którzy współpracują ze sobą, by nieść społeczeństwu ważny dla nich przekaz. 

Kolektywy artystyczne mają także inne role:

• angażują lokalną społeczność do działania,
• budzą do życia przestrzenie publiczne,
• tworzą interwencje artystyczne, 
• stają się katalizatorem zmian społecznych (choćby tych lokalnych). 

Kierunek 14: Sztuki wizualne

Sztuki wizualne to te, które odbieramy wzrokiem. Artyści sięgają, jak już wspominaliśmy, po performance, instalacje, tradycyjną sztukę przenikającą się w nowoczesnymi technologiami… ale również po tradycyjne formy wyrazu, które wciąż pozostają żywe:

• rzeźbę (w różnych materiałach, kamieniu, drewnie itp.),
• malarstwo (akwarele, farby olejne, akrylowe),
• rysunek (kolorowy, czarno-biały, kredkami, węglem itp.),
• kolaż (tradycyjny, cyfrowy, mieszający różne materiały – wycinki, tkaniny, farby),
• tkaninę. 

Jak interpretować polską sztukę współczesną?

Na ten temat przygotowaliśmy artykuł, w którym wyjaśniamy to, jak interpretować sztukę na różne sposoby, żeby ją zrozumieć (i czy musimy rozumieć sztukę, którą podziwiamy): Jak interpretować sztukę współczesną wystawianą na ulicy (i nie tylko)? 

Zachęcamy do przeczytania go, bo dzięki niemu patrząc na kolejne dzieło, będziesz w stanie zrozumieć:

• “co poeta miał na myśli”,
• jakie jest jego szersze znaczenie (np. społeczne),
• jak możesz to dzieło rozumieć przez pryzmat własnych doświadczeń.

Podsumowanie

W jakim więc kierunku zmierza polska sztuka współczesna? Odpowiedź nie jest jednoznaczna – ale właśnie w tej różnorodności tkwi jej siła. Artyści nie tylko komentują rzeczywistość, ale też ją współtworzą, zapraszając nas do dialogu i doświadczania sztuki na nowych zasadach. 

Jedno jest pewne: sztuka współczesna w Polsce nigdy nie była tak żywa, odważna i tak bliska odbiorcom, którymi są zwykli ludzie. Zmienia nasze miasta, naszą wrażliwość i sposób, w jaki rozumiemy siebie nawzajem. I właśnie dlatego warto się jej przyglądać – bo to lustro naszych czasów, a czasem także drzwi do zupełnie nowej perspektywy.

Dzisiejsza sztuka nie daje gotowych odpowiedzi – zachęca, żebyś poszukał ich sam. I uważamy, że to jest piękne, bo w końcu możemy wykrzyknąć niczym Gałkiewicz z “Ferdydurke”:

Ale kiedy ja się wcale nie zachwycam! Wcale się nie zachwycam! Nie zajmuje mnie! Nie mogę wyczytać więcej jak dwie strofy, a i to mnie nie zajmuje. Boże, ratuj, jak to mnie zachwyca, kiedy mnie nie zachwyca? i poszukać sztuki, która – choć może nie jest powszechnie podziwiana – będzie nas zachwycać.

Źródło:

• https://www.koronamk.pl/kierunki-wspolczesnej-sztuki-polskiej-od-postmodernizmu-po-street-art (dostęp z 25.11.2025)