Najważniejsze nagrody filmowe przyznawane w Europie

Jakie są najważniejsze nagrody filmowe przyznawane w Europie?

W Europie przyznawanych jest wiele ważnych i prestiżowych nagród filmowych, ale cztery z nich zdecydowanie wiodą prym. Są to:

• Europejska Nagroda Filmowa,
• Złota Palma,
• Złoty Lew,
• Złoty Niedźwiedź.

Sprawdźmy, gdzie są przyznawane, jakich twórców nagradzają i kto z Polaków je zdobył!

Europejska Nagroda Filmowa

Europejska Nagroda Filmowa, znana także jako The European Film Award, to najbardziej prestiżowe wyróżnienie przyznawane europejskim filmom. Jest ona uważana za “europejskiego Oscara” i biorąc pod uwagę to, jakie filmy otrzymują tę nagrodę, nie jest to stwierdzenie na wyrost. Dlaczego? Ano dlatego, że wiele z nagrodzonych filmów koniec końców dostaje Oscara lub nominację do niego. 

Co ciekawe, pierwszym nagrodzonym w głównej kategorii (zmieniała ona nazwy, ale możemy tu mówić ogólnie o najlepszym filmie roku) był… “Krótki film o zabijaniu” Krzysztofa Kieślowskiego. 

Gala wręczenia nagród organizowana jest co dwa lata w Niemczech, a w lata parzyste – w miastach europejskich. Polska przewodziła ENF:

• w 2006 roku podczas EXPO XXI w Warszawie (prowadzącymi byli Maciej Stuhr i Sophie Marceau),
• w 2016 roku w Narodowym Forum Muzyki we Wrocławiu, który pełnił wtedy rolę Europejskiej Stolicy Kultury (prowadzącym także był Maciej Stuhr). 

Jacy Polacy otrzymali Europejską Nagrodę Filmową?

Nagrodzonych Polaków i Polek jest mnóstwo (i regularnie otrzymują kolejne wyróżnienia). 

W kategorii Najlepszy Film nagrodzono:

• 1988 rok – “Krótki film o zabijaniu” (reż. Krzysztof Kieślowski),
• 2014 rok – “Ida” (reż. Paweł Pawlikowski).

W kategorii Najlepszy Młody Film:

• 1989 rok – “300 mil do nieba” (reż. Maciej Dejczer).

W kategorii Najlepszy Film Dokumentalny: 

• 1991 rok – “Usłyszcie mój krzyk” (reż. Maciej Janusz Drygasa),
• 1996 rok – Jerzy Śladkowski i Stanisław Krzemiński – Nagroda dla Europejskich Dokumentalistów.

Nagrodę za całokształt twórczości otrzymali:

• 1990 rok – Andrzej Wajda,
• 2006 rok – Roman Polański.

Wyróżnienie specjalne powędrowało do:

• 1993 rok – “89mm od Europy” (reż. Marcel Łoziński). 

Nagrodę za Europejski Wkład w Kino Światowe otrzymali:

• 1999 rok – Roman Polański.

Nagrodę dla Najlepszego Operatora Filmowego otrzymali:

• 2002 rok – Paweł Edelman za film “Pianista” (2002 rok).

Nagrodę Prix d’Excellence otrzymali: 

• 2008 rok – Magdalena Biedrzycka za kostiumy do filmu “Katyń”.

Nagrodę za Najlepszy Film Krótkometrażowy otrzymali:

• 2009 rok – “Poste restante” (reż. Marcel Łoziński),
• 2010 rok – “Hanoi – Warszawa” (reż. Katarzyna Klimkiewicz).

Nagrodę Krytyków Prix FIPRESCI otrzymali:

• 2009 rok – “Tartak” (reż. Andrzej Wajda”).

Nagrodę dla Najlepszego Reżysera otrzymali:

• 2010 rok – “Autor Widmo” (reż. Roman Polański),
• 2014 rok – Paweł Pawlikowski za film “Ida”,
• 2018 rok – Paweł Pawlikowski za film “Zimna wojna”.

Nagrodę dla Najlepszego Scenarzysty otrzymali:

• 2010 rok – “Autor Widmo” (reż. Roman Polański)

• 2014 rok – Paweł Pawlikowski i Rebeka Lenkiewicz – Najlepszy Scenariusz za film “Ida”,
• 2018 rok – Paweł Pawlikowski za film “Zimna wojna”.

Nagrodę w kategorii Najlepszy Film Fabularny otrzymali:

• 2018 rok – “Zimna wojna” (reż. Paweł Pawlikowski) – Najlepszy Film Fabularny.

Wśród nagrodzonych aktorów i aktorek są:

• 2018 rok – Joanna Kulig – Najlepsza Europejska Aktorka za film “Zimna wojna”.

Nagrodę za Najlepszy Montaż otrzymali:

• 2018 rok – Jarosław Kamiński za film “Zimna wojna”.

Nagrodę za Najlepszy Film Animowany otrzymali:

• 2018 rok – Damian Nenow za współpracę przy “Jeszcze dzień życia”.

Najlepszy europejski film roku wg uniwersytetów to:

• 2022 rok – “IO” (reż. Jerzy Skolimowski).

Nagrodę w kategorii Najlepszy Europejski Kompozytor Roku otrzymali:

• 2022 rok – Paweł Mykietyn za film “IO”.

Tytuł Najlepszego Europejskiego Scenografa Roku otrzymali:

• Jagna Dobesz za film “Dziewczyna z Igłą” (2024 rok).

Złota Palma

Złota Palma (fr. Palme d’Or) to najważniejsza – istniejąca od 1939 roku – nagroda przyznawana na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes. Jury konkursu głównego wyróżnia nią najlepszy film sekcji konkursowej. Krytycy mówią wręcz, że jest ona filmowym odpowiednikiem literackiej Nagrody Nobla – i trudno się z tym nie zgodzić.

Co ciekawe, nie zawsze była ona Złotą Palmą. W latach 1939–1954 oraz 1964–1974 funkcjonowała pod pierwotną nazwą Wielka Nagroda Festiwalu (Grand Prix du Festival). Zdarzało się, że jury nagradzało więcej niż jeden film w danej edycji.

Ciekawostki o Złotej Palmie i nagrodzonych nią artystów

Najwięcej wyróżnionych produkcji pochodzi ze Stanów Zjednoczonych – aż 23 tytuły.

Choć nagradzanych jest wielu reżyserów (a raczej filmy reżyserowane przez panów), tak nagrody dla reżyserek wciąż należą do rzadkości. Do tej pory wyróżnione zostały tylko cztery filmy:

• “Czerwone łąki” (1945) Bodil Ipsen,
• “Fortepian” (1993) Jane Campion,
• “Titane” (2021) Julii Ducournau,
• “Anatomia upadku” (2023) Justine Triet.

Za to aż dwukrotnie Złotą Palmę przyznano filmom dokumentalnym:

• “Świat milczenia” (1956) Jacques-Yves’a Cousteau i Louisa Malle’a,
• “Fahrenheit 9/11” (2004) Michaela Moore’a.

Do elitarnego grona reżyserów nagrodzonych dwukrotnie należą:

• Bille August (“Pelle zwycięzca”, 1988; “Dobre chęci”, 1992),
• Francis Ford Coppola (“Rozmowa”, 1974; “Czas apokalipsy”, 1979),
• Jean-Pierre i Luc Dardenne (“Rosetta”, 1999; “Dziecko”, 2005),
• Michael Haneke (“Biała wstążka”, 2009; “Miłość”, 2012),
• Shōhei Imamura (“Ballada o Narayamie”, 1983; “Węgorz”, 1997),
• Emir Kusturica (“Ojciec w podróży służbowej”, 1985; “Underground”, 1995),
• Ken Loach (“Wiatr buszujący w jęczmieniu”, 2006; “Ja, Daniel Blake”, 2016),
• Ruben Östlund (“The Square”, 2017; “W trójkącie”, 2022),
• Alf Sjöberg (“Skandal”, 1946; “Panna Julia”, 1951).

Pierwszym nagrodzonym filmem był “Union Pacific” (reż. Cecil B. DeMille) z USA w 1939 roku. Ostatnim – “To był zwykły przypadek” (reż. Jafar Panahi) z Iranu w 2025 roku.

Które polskie filmy otrzymały Złotą Palmę?

Wśród Polaków nie ma niestety zbyt wielu nagrodzonych. Są to:

• Andrzej Wajda za film “Człowiek z żelaza” (nagrodzony w 1981 roku),
• Roman Polański za film “Pianista” (nagrodzony w 2002 roku).

Złoty Lew

Złoty Lew (wł. Leone d’oro) to główna nagroda Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji. Co roku trafia do najlepszego filmu konkursowego i od 1949 roku pozostaje jednym z najważniejszych wyróżnień w świecie kina.

Od 1970 roku przyznaje się także Honorowego Złotego Lwa – nagrodę za całokształt twórczości, przeznaczoną dla najwybitniejszych twórców kina światowego. Co ciekawe, Złote Lwy wręczane są również na innych wydarzeniach: 

• od 1974 roku na Międzynarodowym Biennale Sztuki, 
• a od 1978 roku także na Międzynarodowym Biennale Architektury.

Nie zawsze był to jednak Złoty Lew:

• w latach 1934–1942 funkcję nagrody pełnił Puchar Mussoliniego (Coppa Mussolini), wyróżniający najlepszy film włoski i zagraniczny,
• w latach 1946–1948 najważniejszym wyróżnieniem była Wenecka Międzynarodowa Nagroda Główna (Gran Premio Internazionale di Venezia),
• w 1949 nagrodę przemianowano na Złotego Lwa Świętego Marka, a od 1953 roku funkcjonuje już krótka nazwa – Złoty Lew.

Od tamtej pory statuetka ma formę uskrzydlonego lwa, symbolu Republiki Weneckiej.

Ciekawostki o Złotych Lwach

Przez skandal, który wybuchł po przyznaniu nagrody niemieckiemu filmowi eksperymentalnemu “Artyści pod kopułą cyrku: bezradni” w 1968 roku (festiwalowi zarzucono kontynuowanie faszystowskich tradycji), od 1969 do 1979 roku nagród nie przyznawano. 

Najwięcej nagrodzonych filmów pochodziło z Francji – 12 tytułów, oraz z Włoch – 11. Tuż za nimi plasują się Stany Zjednoczone z 10 wyróżnieniami i Chiny z 4 zwycięstwami.

Złotego Lwa zdobywały także filmy reżyserek, choć wciąż jest to rzadkość. Do tej pory wyróżnionych zostało siedem twórczyń:

• Margarethe von Trotta,
• Agnès Varda,
• Mira Nair,
• Sofia Coppola,
• Chloé Zhao,
• Audrey Diwan,
• Laura Poitras.

W całej historii festiwalu tylko dwa filmy dokumentalne sięgnęły po główną nagrodę:

• “Rzymska aureola” (2013) Gianfranco Rosiego,
• “Całe to piękno i krew” (2022) Laury Poitras.

Do grona reżyserów, którzy dwukrotnie odebrali Złotego Lwa, należą:

• André Cayatte (“Sprawiedliwości stało się zadość”, 1950; “Przejście Renu”, 1960),
• Louis Malle (“Atlantic City”, 1980; “Do zobaczenia, chłopcy”, 1987),
• Zhang Yimou (“Historia Qiu Ju”, 1992; “Wszyscy albo nikt”, 1999),
• Ang Lee (“Tajemnica Brokeback Mountain”, 2005; “Ostrożnie, pożądanie”, 2007).

Pierwszym nagrodzonym filmem był “Południowiec” (reż. Jean Renoir) z USA w 1946 roku, a ostatnim – “W pokoju obok” (reż. Pedro Almodóvar) z Hiszpanii w 2024 roku.

Które polskie filmy otrzymały Złotego Lwa?

Polscy twórcy dwukrotnie sięgali po najważniejsze wyróżnienie w Wenecji. Nagrodzeni zostali:

• Krzysztof Zanussi za film “Rok spokojnego słońca” w 1984 roku,
• Krzysztof Kieślowski za “Trzy kolory. Niebieski” w 1993 roku.

Złoty Niedźwiedź

Złoty Niedźwiedź (niem. Goldener Bär) to główna nagroda Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Berlinie. Jury konkursu głównego przyznaje ją najlepszemu filmowi w sekcji konkursowej. Wręczany niemal nieprzerwanie od 1951 roku, jest jedną z najstarszych i najbardziej prestiżowych europejskich nagród filmowych.

Pierwszego Złotego Niedźwiedzia przyznano na zakończenie I edycji festiwalu w 1951 roku. Niemieckie jury wyróżniło wówczas pięć filmów, biorąc pod uwagę różne gatunki: dramat, komedię, dokument, thriller i musical. W latach 1952–1955 zwycięzców wybierała publiczność festiwalu. Dopiero od 1956 roku, gdy berlińska impreza uzyskała oficjalną akredytację FIAPF, Złotego Niedźwiedzia przyznaje niezmiennie międzynarodowe jury.

Co ciekawe, jeden Złoty Niedźwiedź przyznawany jest dla filmów fabularnych, a drugi – dla krótkometrażowych. Twórcy mogą otrzymać także Honorowego Złotego Niedźwiedzia za całokształt twórczości. 

Dlaczego akurat niedźwiedź? Ponieważ jest to symbol Berlina – obecny w herbie i fladze miasta. Statuetkę zaprojektowała berlińska rzeźbiarka Renée Sintenis (1888–1965).

Ciekawostki o Złotych Niedźwiedziach

Najwięcej nagrodzonych filmów pochodziło ze Stanów Zjednoczonych – aż 14 tytułów. Osiem nagród trafiło do twórców z Francji, a po siedem – do reprezentantów Wielkiej Brytanii i Włoch.

Nagrodzone zostały także filmy wyreżyserowane przez kobiety – w historii festiwalu osiem reżyserek sięgnęło po główną nagrodę:

• Márta Mészáros,
• Łarisa Szepitko,
• Jasmila Žbanić,
• Claudia Llosa,
• Ildikó Enyedi,
• Adina Pintilie,
• Carla Simón,
• Mati Diop.

Wśród nagrodzonych filmów znalazły się dwa animowane (“Kopciuszek”, “Spirited Away: W krainie bogów”) oraz cztery dokumentalne (“Bobrowa dolina”, “Fuocoammare. Ogień na morzu”, “Adamant”, “Dahomej”).

Dwukrotnie Złotego Niedźwiedzia zdobył tylko jeden reżyser – tajwański Ang Lee za filmy “Przyjęcie weselne” (1993) i “Rozważna i romantyczna” (1996).

Pierwszym nagrodzonym filmem była “Bobrowa dolina” (reż. James Algar) z USA w 1915 roku, a ostatnim – “Snu o miłości” (reż. Dag Johan Haugerud) z Norwegii w 2025 roku.

Które polskie filmy dostały Złotego Niedźwiedzia?

Choć żaden polski film nie otrzymał jeszcze Złotego Niedźwiedzia, wyróżnieni zostali dwaj polscy reżyserzy: 

• Roman Polański za film “Matnia” w 1966 roku,
• Jerzy Skolimowski za “Start” w 1967 roku.

Zdobyli nagrodę za filmy nakręcone na emigracji – odpowiednio w Wielkiej Brytanii i Belgii.

Liczymy na to, że w przyszłości tych nagród będzie więcej!