Gry paragrafowe – co to jest i jak zacząć?

Co to jest gra paragrafowa?

Gry paragrafowe (znane także jako paragrafówki, a wcześniej jako… fantasolo) to gry książkowe (tzw. gamebook) oparte na wyobraźni gracza. Są podobne do gier fabularnych, ale najczęściej gra się w nie w pojedynkę. 

Skąd się wzięły – historia w pigułce

Jeśli wydaje ci się, że gry paragrafowe są nowymi wymysłem, to nic bardziej mylnego. Już w 1960 roku postmoderniści wpadli na pomysł książki, której treść zależałaby od samego czytelnika. Stworzyli więc eksperymentalną, francuską grupę literacką OuLiPo, której celem było tworzenie nowych metod pisania. Miały się one ściśle opierać na wzorach matematycznych. 

Po licznych eksperymentach powstała koncepcja tree literature, w której czytelnik może dokonywać wyborów wpływających na fabułę. Owe wybory tworzą nowe ścieżki fabularne. Ilu czytelników – tyle sposobów czytania takich książek.

Ale cofnijmy się jeszcze trochę…

Ale, co ciekawe, pierwszą taką książkę-grę napisała Doris Webster Mary Alden Hopkins i była to Consider the Consequences!. I zrobiła to jeszcze w 1930 roku! 

Jedna z najbardziej znanych gier książkowych została wydana 33 lata później i była to tak naprawdę powieść eksperymentalna argentyńskiego pisarza Julia Cortázara “Gra w klasy”. Autor podzielił ją na 155 krótkich rozdziałów. Możesz je czytać po kolei lub według kolejności podanej przez autora. Nic nie stoi także na przeszkodzie, być sam wybierał następne numery, ale co z tego wyjdzie – nie wiemy. 

Pierwsza pełnoprawna gra paragrafowa

A kiedy powstała pierwsza pełnoprawna paragrafówka w dzisiejszym tego słowa rozumieniu? W 1967 roku Edmund Wallace Hildick, brytyjski pisarz książek dla dzieci, stworzył opowieść Lucky Les – o kocie, którego przygody zależą od czytelnika. 

Wielki boom

Pod koniec lat 60. gry książkowe zaczęły odchodzić od swoich literackich korzeni i ewoluować w stronę nowej formy rozrywki. Prawdziwy przełom nastąpił w 1976 roku, gdy pojawiła się gra Tunnels and Trolls. Jest ona oparta na systemie RPG i wykorzystuje kości oraz statystyki. Od tego momentu paragrafówki coraz mocniej związały się z fantastyką (głównie fantasy), a nakłady zaczęły rosnąć w zawrotnym tempie – od setek tysięcy aż po miliony egzemplarzy.

Rekordzistą jest seria Choose Your Own Adventure, która wystartowała w 1979 roku i podbiła serca dzieci i młodzieży na całym świecie. Ale nie tylko ona. Ogromną popularnością cieszył się też cykl Samotny Wilk Joego Devera – powstało aż 28 tomów, które sprzedano w przeszło 9 milionach egzemplarzy. W Polsce ukazało się dziewięć z nich, nakładem wydawnictwa Copernicus Corporation. Warto też wspomnieć o serii Fighting Fantasy – jednoosobowych grach fabularnych, które również znalazły swoich wiernych fanów.

Paragrafówki w Polsce

Pierwszą paragrafówką wydaną w Polsce był Kosmolot “Podróżnik” Steve’a Jacksona, opublikowany w 1985 roku na łamach miesięcznika “Fikcje” przez Śląski Klub Fantastyki. Dwa lata później, w 1987 roku, w magazynie “Razem” ukazała się pierwsza polska gra książkowa – Dreszcz Jacka Ciesielskiego. To prosta przygoda, której akcja rozgrywa się w ponurych podziemiach. Pamiętasz jeszcze inną nazwę paragrafówek? Jacek Ciesielski nazwał je fantasolo. Próbował w ten sposób spolszczyć angielski termin Fighting Fantasy, oznaczający gry skupione na nieustannych walkach z hordami przeciwników w światach miecza i magii. W 1988 roku Ciesielski napisał kolejne fantasolo – Goblin.

W następnych latach ukazało się kilkadziesiąt kolejnych tytułów, głównie zagranicznych autorów – między innymi seria Wehikuł czasu na początku lat 90. Jednak od połowy tej dekady zainteresowanie paragrafówkami zaczęło wyraźnie spadać.

Na szczęście gatunek nie zniknął całkowicie. 30 sierpnia 2002 roku Łukasz “Alien” Sewastianik założył portal skupiający miłośników gier książkowych, na którym publikowano amatorskie gry polskich twórców i zbierano dane o wszystkich wydanych w Polsce gamebookach. W 2007 roku pojawiło się tam również forum, a w 2010 roku Mikołaj Kołyszko i Beniamin Muszyński założyli nieformalne Wydawnictwo Wielokrotnego Wyboru oraz internetowe czasopismo “Masz Wybór”. Skupiały się one na interaktywnych odnogach literatury. 

Święto Polskich Gier Książkowych

A co ciekawe – 30 sierpnia obchodzony jest przez fanów jako nieformalne Święto Polskich Gier Książkowych. Może to będzie dobry dzień, by zainteresować się nimi do tego stopnia, by faktycznie po którąś paragrafówkę sięgnąć?

Jak działa paragrafówka – mechanika

Zasady są proste. Tak naprawdę ta podstawowa brzmi tak, że czytasz opis sytuacji i dokonujesz wyboru. Każdy twój wybór odsyła cię do konkretnego paragrafu w książce (jest on zaznaczony) – stąd właśnie nazwa. W trakcie gry możesz zbierać przedmioty (swój ekwipunek zapisujesz na osobnej kartce), używać ich i śledzić takie wartości jak siła czy punkty życia, w zależności od książki oczywiście. Bo właśnie: nie każda paragrafówka działa tak samo. Niektóre są bardziej literackie – bez statystyk i kości, za to z rozbudowaną fabułą i wyborami moralnymi. Inne przypominają klasyczne RPG, w których dominują walki, zbieranie ekwipunku i rzucanie kośćmi. To od ciebie zależy, jaką grę wybierzesz (ale o ich rodzajach będziemy rozprawiać za chwilę). 

A w co właściwie można grać? Najczęściej spotykanymi gatunkami są fantasy lub science-fiction – jak postapokaliptyczny cykl Wojownik autostrady czy polski Dreszcz. Ale ten rodzaj rozrywki jest szerszy, niż myślisz. Są też paragrafówki historyczne (seria Wehikuł czasu, Janek. Historia małego powstańca), detektywistyczne (Pajęcza sieć, Wodny pająk) i horrory (Zagadka rezerwatu, seria Tajemne Oblicze Świata).

Czy paragrafówki to książki?

I tak, i nie. Mogą przybierać tradycyjną formę, ale nie muszą. Niekomercyjne gry tworzone są w Polsce w formatach PDF, a od 2011 roku też w EPUB i MOBI, co oznacza, że możesz je czytać na czytniku. Pierwszą polską paragrafówką w takim formacie był edukacyjny Janek. Historia Małego Powstańca Beniamina Muszyńskiego i dr. Macieja Słomczyńskiego. Istnieją też wersje multimedialne tworzone w pliku z rozszerzeniem HTML, w którym to przedmioty zapisywane są w ramkach, a kolejny paragraf otwierasz kliknięciem linku.

Rodzaje gier paragrafowych

Wiesz już, że nie wszystkie paragrafówki są takie same. Różnią się mechaniką, poziomem skomplikowania i tym, co stawiają na pierwszym miejscu – rozgrywkę czy fabułę. I bardzo dobrze, bo dzięki temu możesz znaleźć grę dla siebie i nawet jeśli jeden rodzaj ci nie podpasuje, są jeszcze inne do wyboru. 

Gry labiryntowe

To klasyka gatunku, sięgająca lat 70. Ich akcja rozgrywa się najczęściej w labiryntach, a jako gracz musisz na bieżąco rysować mapę. Twoja postać ma kartę ekwipunku i zestaw współczynników, a walki – podobnie jak w RPG – toczą się przy użyciu kości sześciościennych. Cel? Zdobyć skarb albo pokonać głównego wroga.

Fabularne

W tym rodzaju gier paragrafowych kości schodzą na dalszy plan. Na pierwszym miejscu jest historia i, co najważniejsze, to ty decydujesz, jak zostanie opowiedziana. Podejmujesz decyzje, prowadzisz dialogi, wchodzisz w sojusze i robisz sobie wrogów.

Swoboda poruszania jest ograniczona, ale w zamian dostajemy rozbudowaną fabułę, często podzieloną na rozdziały, z wieloma alternatywnymi zakończeniami. Jeśli bardziej niż na walce zależy ci na opowieści – to ten typ paragrafówki powinien ci się spodobać.

Gry mieszane

Hybryda obu powyższych. To tak naprawdę swobodna eksploracja świata w stylu labiryntowym, ale podporządkowana rozwojowi fabuły. Gracz przemieszcza się między lokacjami w miarę postępów historii. Gry mieszane to też niekiedy hybrydy gatunkowe – połączenie paragrafówki z planszówką albo grą karcianą. Tym bardziej opcji jest mnóstwo i podejrzewamy, że będzie ich jeszcze więcej.

Dla kogo są paragrafówki? – obalamy mity

Zacznijmy od obalenia największego mitu, według którego paragrafówki są tylko dla dzieci. Owszem, istnieją tytuły dla najmłodszych, ale gatunek od dawna wyszedł daleko poza tę grupę. Wśród gier paragrafowych znajdziesz zarówno literaturę piękną w formie gry, jak i  horrory, kryminały, mroczne fantasy czy inne gatunki. 

No dobrze, w takim razie dla kogo są paragrafówki? 

• Dla fanów RPG – jeśli lubisz gry fabularne, ale trudno ci zebrać grupę (wszak wszyscy wiemy, że gdy dorośli próbują się umówić, trudno zsynchronizować kalendarze) – paragrafówka to idealne wyjście. Mechanika jest podobna, ale możesz w nią grać sam i to tak naprawdę bez większej organizacji.
• Dla miłośników książek – lubisz dobrą literaturę, ale masz ochotę na coś więcej niż bierne czytanie? Paragrafówka daje ci poczucie sprawczości – to ty decydujesz, jak potoczy się historia.
• Dla fanów planszówek – jeśli kochasz planszówki, ale nie zawsze masz z kim grać – paragrafówka wypełni tę lukę i udowodni ci, że czytanie książek może być równie ekscytujące co gra RPG czy zwykła planszówka.
• Dla osób, które lubią główkować – szczególnie, jeśli wybierzesz gry detektywistyczne i logiczne, które są czystą gimnastyką dla mózgu (a dzięki temu stanowią świetną profilaktykę chorób neurodegeneracyjnych, jak chociażby Alzheimer).
• Dla graczy, którzy nie mają swojego “stada” – to chyba największa zaleta paragrafówek: możesz w nie grać sam i przy tym znakomicie się bawić.
• Dla tych, którzy szukają czegoś nowego – znudziły cię te same formy rozrywki – seriale, zwykłe książki czy gry komputerowe? Paragrafówka to coś, czego prawdopodobnie jeszcze nie próbowałeś, a wciąga znacznie szybciej, niż się spodziewasz. Nim się obejrzysz, będziesz miał ich całe półki (zaraz podamy ci propozycje i przedział cenowy; nie są drogie!).
• Dla tych, którzy chcą odpocząć od ekranu – książka, kartka, ołówek, pyszna herbata lub kawa i można spędzić kolejne kilka(dziesiąt) minut na ciekawej rozrywce.

Wybrane gry paragrafowe po polsku

Na polskim rynku prym wiedzie wydawnictwo Muduko, które od kilku lat konsekwentnie poszerza ofertę gier książkowych. Znajdziesz u nich zarówno tłumaczenia zagranicznych hitów, jak i – co ważniejsze – rodzime propozycje.

Dunder albo kot z zaświatu – Radek Rak / Muduko

Oryginalna polska paragrafówka dla dorosłych i absolutny must-have dla fanów gatunku. Jej autorem jest Radek Rak – laureat Nagrody Literackiej Nike – więc poziom literacki jest tu wyjątkowo wysoki. 

Głównym bohaterem jest Dunder, gadatliwy czarny kot nowoczesnej wiedźmy, który przez niezbyt mądry żart uruchamia lawinę koszmarnych zdarzeń. Wędruje przez słowiańską mitologię, spotyka bogów, trójgłowego smoka i zombie. Klimat? Gdzieś między Terrym Pratchettem a słowiańskim folklorem. Jeśli lubisz fantastykę z humorem – sięgnij właśnie po nią.

Koszmar Alicji w Krainie Czarów – Jonathan Green / Muduko

Mroczna wersja klasycznej bajki, przeznaczona raczej tylko dla dorosłych. Wcielasz się w Alicję, która musi stawić czoło zniekształconej, pełnej grozy Krainie Czarów. Dla fanów horroru i klimatów gotyckich.

Fabled Lands: Rozdarte królestwo – Dave Morris, Jamie Thomson / Muduko

Paragrafówka w stylu RPG z prawdziwym otwartym światem – możesz eksplorować go w dowolnej kolejności, wracać do lokacji i rozwijać postać. Dla fanów klasycznego fantasy i gier fabularnych, którzy szukają czegoś rozbudowanego.

W mroku wieży – Hari Conner / Muduko

Mroczna przygoda fantasy z wyraźnym klimatem grozy. Dobry wybór dla tych, którzy dopiero zaczynają przygodę z paragrafówkami i szukają czegoś z wyraźną fabułą.

Duch świąt – Anna Kańtoch / Muduko

Jeśli jesteś fanem kryminałów – koniecznie sprawdź Ducha świąt Anny Kańtoch, wielokrotnej laureatki Nagrody im. Janusza A. Zajdla. To paragrafówka w klimacie klasycznej zagadki zamkniętego pokoju, z wyraźnym ukłonem w stronę Agathy Christie. 

Ile kosztują paragrafówki?

Większość tytułów mieści się w przedziale 30–50 złotych – mniej niż dobra planszówka, a rozgrywka potrafi wciągnąć na wiele wieczorów. Co więcej, przy każdym podejściu historia może potoczyć się zupełnie inaczej, więc do tej samej książki możesz wracać wielokrotnie.

A co, jeśli chcesz najpierw sprawdzić, czy ten rodzaj rozrywki będzie dla ciebie? Niekomercyjne gry paragrafowe polskich twórców możesz pobrać za darmo w formatach PDF, EPUB lub MOBI – i zagrać bez wydawania złotówki. To dobry sposób na pierwsze zetknięcie z gatunkiem, zanim zdecydujesz się na coś z półki księgarni. Musisz tylko dobrze się rozejrzeć na stronie Masz Wybór Wydawnictwa Wielokrotnego Wyboru.