Sztuka performansu: co to takiego i dlaczego warto ją poznać?

Skąd wziął się performance? Historia

Wszystko zaczęło się w 1916 roku w Zurychu, w małym lokalu Cabaret Voltaire, założonym przez niemieckiego poetę Hugo Balla i jego partnerkę Emmy Hennings. To tam odbyły się pierwsze performanse (znane wtedy pod innymi nazwami), których autorzy chcieli wyrazić sprzeciw wobec wojny i konwencjonalnych norm artystycznych. Wśród uczestników byli m.in. Tristan Tzara, Jean Arp i Marcel Janco. Ich wystąpienia łączyły poezję, muzykę, taniec i wizualne eksperymenty, tworząc nową formę ekspresji artystycznej. 

Dadaizm, bo tak nazywał się ten ruch artystyczny, był reakcją na brutalność I wojny światowej i narodziny nacjonalizmu. Jego twórcy odrzucali tradycyjne pojęcia piękna, logiki i porządku, promując przypadkowość, chaos i absurd. Stał się manifestem anarchistycznym i antywojennym, a jego wpływ na późniejsze formy sztuki był ogromny.

Początki performansu w innych krajach

Równolegle we Włoszech rozwijał się futuryzm. Ruch założony przez Filippa Tommaso Marinettiego gloryfikował nowoczesność, technologię i przemoc. Artyści organizowali tzw. serate futuriste – wieczory manifestacyjne, podczas których recytowali poezję, prezentowali sztukę i prowokowali publiczność. Ich celem było zerwanie z przeszłością i wprowadzenie sztuki w nową erę. 

W latach 20. XX wieku szkoła Bauhaus w Niemczech eksperymentowała z połączeniem sztuk plastycznych, teatru i tańca. Nauczyciele i studenci, tacy jak Oskar Schlemmer, tworzyli przedstawienia, które badały relacje między ciałem, przestrzenią i ruchem. Podobne poszukiwania miały miejsce w Japonii, gdzie grupa Gutai, założona w 1955 roku, łączyła sztukę z performansem, wykorzystując m.in. materiały industrialne i technologię. 

Ciało jako narzędzie twórcze

W latach 40. i 50. XX wieku artyści tacy jak Jackson Pollock czy Yves Klein traktowali ciało jako narzędzie twórcze. Pollock stosował technikę action painting, polegającą na spontanicznym nakładaniu farby na płótno, co również było formą performansu. Klein z kolei tworzył dzieła, w których wykorzystywał ciała kobiet pokryte farbą, aby stworzyć obrazy w czasie rzeczywistym. 

W drugiej połowie XX wieku performance stał się integralną częścią sztuki współczesnej. Artyści tacy jak Marina Abramović, Chris Burden czy Orlan wykorzystywali (i wciąż wykorzystują!) swoje ciała, aby poruszać ważne społecznie (i nie tylko) tematy.

Na czym polega sztuka performansu?

Performance (z ang. przedstawienie, wykonanie) to forma sztuki, w której artysta wykorzystuje:

• swoje ciało, 
• gesty, 
• ruch, 
• dźwięk,
• przestrzeń. 

Jest to działanie artystyczne, które odbywa się w określonym czasie i miejscu, często w bezpośredniej interakcji z publicznością. W przeciwieństwie do tradycyjnych dzieł sztuki, performance jest efemeryczny, czyli istnieje tylko w chwili jego trwania. Owszem, można go nagrać, ale sam wiesz, że oglądanie takiego dzieła na ekranie nie będzie już tym samym doświadczeniem. 

Czym charakteryzuje się performance?

By umieć rozpoznać performance, musisz wiedzieć, czym się on charakteryzuje. Zapamiętaj te cechy:

• wykorzystanie własnego ciała (ciało artysty staje się głównym narzędziem wyrazu),
• efemeryczność (performance istnieje tylko w czasie jego trwania, nie pozostawiając trwałego dzieła w postaci rzeźby czy obrazu. Owszem, można go nagrać, ale oglądanie go na ekranie jest zupełnie innym doświadczeniem),
• interakcja z publicznością (widzowie często stają się częścią dzieła, reagując na działania artysty, a czasem nawet w nich uczestnicząc),
• brak scenariusza (wiele performansów opiera się na improwizacji. Nie da się ich powtórzyć),
• zaangażowanie emocjonalne (artyści często angażują się w swoje projekty zarówno emocjonalnie, jak i fizycznie. Dzieje się tak dlatego, że performanse dotyczą ważnych dla artystów tematów. Są swego rodzaju manifestem, wyznaniem, obnażeniem się przed publiką. Często działania te bywają kontrowersyjne, co może prowadzić do silnych reakcji u widzów).

Jakie tematy porusza performance?

Performance jest przestrzenią do eksploracji różnorodnych tematów (szczególnie tych trudnych, kontrowersyjnych, tabu), takich jak chociażby:

• tożsamość i ciało (artyści badają granice własnej cielesności, płci, rasy czy wieku, a także wielu innych czynników, które wpływają na ich tożsamość),
• społeczeństwo i polityka (performance może być formą protestu, komentarza społecznego czy manifestu politycznego. Często daje głos tym, którzy na co dzień są go pozbawieni. Podejmuje te tematy społeczne i polityczne, o których ludzie boją się mówić. A już na pewno boją się robić to w tak otwarty i kontrowersyjny sposób),
• religia i duchowość (niektórzy artyści wykorzystują performance do eksploracji tematów religijnych i duchowych, które bywają bardzo złożone),
• technologia i przyszłość (współcześni artyści badają wpływ technologii na człowieka i społeczeństwo. W swoich dziełach ukazują chociażby zagrożenia, które z nich płyną).

Oczywiście mogą też pojawić się tematy związków, wojny i tak naprawdę wszystkiego, co jest bliskie danemu twórcy.

Co zrobić, gdy nie rozumiesz przekazu performansu?

Może zdarzyć się tak, że mimo najszczerszych chęci oraz otwartej głowy, kompletnie nie rozumiesz przesłania danego performansu. Co wtedy? 

Czy performance musi mieć sens lub przesłanie?

Performance nie zawsze musi posiadać jednoznaczne przesłanie. O wiele ważniejsze w nim jest wywołanie emocji, skłonienie do refleksji czy samo doświadczenie artystyczne. Dla niektórych odbiorców może to być trudne do zrozumienia, ale właśnie ta otwartość na interpretację jest jednym z atutów tej formy sztuki. To, jak ją zrozumiesz, zależy od twoich doświadczeń, przejść, kontekstu życiowego, wiedzy i wielu innych czynników. 

Możesz wybrać się na performace ze znajomymi, a następnie podyskutować o tym, co on dla każdego z was oznaczał. Możesz się zdziwić, jak różne obrazy zobaczysz.

Dlaczego performance bywa niezrozumiały lub prowokacyjny dla widza?

Performance często łamie konwencje i normy społeczne, co może budzić kontrowersje. Artyści celowo prowokują, aby skłonić widza do myślenia, kwestionowania rzeczywistości czy własnych przekonań. Chcą oni zderzyć nas z tym, co nieoczywiste, co wcale nie jest zero-jedynkowe, choć główny nurt medialny próbuje nam to wmówić. 

Bo wiesz, tak naprawdę nic nie jest oczywiste. Każdy z nas przypisuje inne znaczenie temu, co widzi. To, co dla jednej osoby może być inspirujące, dla innej może być szokujące. Prosty przykład: performance Mariny Abramović i Ulaya “Relation in Time” może być rozumiany jako przywiązanie do drugiej osoby (akurat tutaj w trochę bardziej dosłownym znaczeniu). Ale może być też rozumiany jako ograniczenie wolności w związku, gdy tak naprawdę nasze decyzje nie zależą tylko od nas i ciągną tą drugą osobę w naszą stronę. A może znaczenie jest jeszcze inne? 

Jak performance wpisuje się w debatę o granicach sztuki i wolności artystycznej?

Performance często stawia pytania o granice sztuki i wolności artystycznej:

• co jest sztuką? 
• kto decyduje o jej granicach? 
• jak szufladkować poszczególne nurty i style artystyczne? 
• czy jest sens w ogóle to robić?

Artyści, łamiąc tabu i konwencje, zmuszają nas do refleksji nad tymi pytaniami. I sami próbują się nad tym zastanawiać, tworząc właśnie sztukę. Bywa ona dla nich nie tyle tworzeniem, co przekraczaniem kolejnych granic. Nie liczą na konkretny efekt. Ważniejsza jest dla nich sama droga, proces, akt twórczy.

Jak reagować na performance – czy trzeba go “rozumieć”?

Odpowiedź brzmi: to zależy. I to zależy głównie od ciebie. Jeśli czujesz presję rozumienia performansu, możesz:

• poznać życiorys artysty i dowiedzieć się, co nim kierowało podczas tworzenia konkretnego dzieła,
• poznać kontekst dzieła (np. społeczny, historyczny czy polityczny),
• podyskutować z kimś na ten temat (to w porządku nie wiedzieć czegoś czy nie rozumieć. Po to właśnie masz porozmawiać z kimś innym – by odkryć różne znaczenia tej sztuki. Może ta druga osoba też jej nie rozumie, ale gdy zaczniecie “gdybać” i zadawać pytania, dojdziecie do jakichś ciekawych wniosków? Sprawdź!).

A jeśli nie rozumiesz i nie czujesz takiej potrzeby, możesz po prostu śledzić akt twórczy i kontemplować go. To wystarczy.

Kto tworzy performance? 

Osobą, która tworzy performance, jest performer. Ale wiesz, co? Może nim być dowolny artysta, np.:

• aktor,
• tancerz,
• muzyk,
• komik,
• rzeźbiarz,
• malarz,
• ktokolwiek.

Artyści ci wykorzystują swoje umiejętności do tworzenia występów na żywo, najczęściej z udziałem publiczności. Co ciekawe, w tym przypadku artysta nie jest tylko artystą. Pełni on rolę także:

• narzędzia do tworzenia dzieła,
• materii sztuki. 

Jacy są najbardziej znani artyści – performerzy? 

Do najbardziej znanych performerów należą:

• Marina Abramović (z Ulayem stworzyła performance “The Lovers: The Great Wall Walk” podczas którego oboje przemierzyli połowę Wielkiego Muru Chińskiego – ona ze wschodu, on z zachodu – po czym spotkali się w połowie drogi i pożegnali. Do innych jej znanych dzieł należą chociażby “Czyszczenie lustra”, “Cebula” czy otwarty spektakl “Biography”),
• Chris Burden (jego najbardziej znanym performansem był ten, który odbył się w latach 70. “Shoot”, bo tak się nazywał, polegał na postrzeleniu artysty z odległości 5 metrów. Burden dostał w ramię, czym nawiązywał do konfliktu w Wietnamie. Innym razem został przybity gwoździami do Volkswagena Garbusa),
• Rudolf Schwarzkogler (jego performanse były tak makabryczne i “horrorowe”, że lepiej będzie o nich tutaj nie pisać. Jeśli cię zaintrygowaliśmy, poczytaj sobie o nich),
• Gina Pane (również ta artystka tworzyła brutalne, makabryczne performance, m.in. ten, w którym rozbiła swoim ciałem szklane drzwi. To akurat mniej drastyczny przykład),
• ORLAN (jest jedyną artystką, która ze swojego ciała i operacji plastycznych uczyniła performance. Zabiegi były dokonywane w ramach “przedstawienia”),
• Bill Viola (jednym z jego bardziej znanych dzieł jest “An Ocean without a Shore”, w którym to ciała ludzkie stają się wodospadami na czarnym tle. Stworzył także m.in. “Bodies of Light” czy “Memories of Ancestral Power”),
• Andrzej Dudek-Dürer (od lat 60. tworzy nieustannie jeden performans – “Sztuka Butów – Sztuka Spodni – Sztuka Andrzeja Dudka-Dürera”. Artysta wierzy bowiem, że jest reinkarnacją Albrechta Dürera. Upodabnia się do niego na różnych płaszczyznach),
• Zbigniew Warpechowski (podczas performansu “Marsz” zapalił własne włosy na oczach świadków. Oprócz tego podejmuje tematy polityczne oraz religijne),
• Stelarc (eksperymentuje z ciałem w takich performansach jak chociażby “Amplified Body”, “Third Hand” czy “Muscle Machine”. Niektóre z jego pokazów są drastyczne). 

Jak rozpoznać performance?

Choć performance jest unikalną formą sztuki, nie powstał w próżni i ma wiele pokrewnych form artystycznych, które mogą cię zmylić. Warto je poznać, by lepiej zrozumieć, czym naprawdę jest sztuka performansu (i by potrafić go odróżnić na tle innych form wyrazu artystycznego). 

Happening a performance – różnice i podobieństwa

Happening to jeden z najbliższych “kuzynów” performansu. Oba wykorzystują czas, przestrzeń i ciało artysty jako narzędzia wyrazu. Zarówno w happeningu, jak i w performance, liczy się akcja, obecność publiczności i interaktywność.

Różnica między nimi jest subtelna, ale istotna: happening zwykle jest bardziej spontaniczny, często improwizowany, z silnym akcentem na zabawę i nieprzewidywalność zdarzeń. Performance natomiast może mieć wyraźniejszą koncepcję artystyczną, plan i przesłanie – choć nadal bywa prowokacyjny i efemeryczny (i choć bywa tworzony bez konkretnego scenariusza, artysta ma ogólnie zaplanowany zamysł). 

Bywa też tak, że w happeningu widz bierze udział w procesie tworzenia. W performansie zaś jest (praktycznie zawsze) biernym obserwatorem.

Z polskiego na nasze: każdy performance może zawierać element happeningu, ale nie każdy happening jest performansem.

Jak odróżnić performance od teatru, instalacji czy happeningu?

Teatr opiera się na scenariuszu, rolach aktorskich i powtarzalności przedstawienia (można je wystawiać wielokrotnie, z udziałem różnych aktorów oraz w różnych miejscach). Performance jest unikalny i niepowtarzalny – to taka artystyczna forma “tu i teraz”.

Instalacja to dzieło sztuki stworzone do wystawienia w konkretnej przestrzeni, które zwykle oglądamy statycznie. Performance wykorzystuje przestrzeń jako scenę, która staje się również częścią akcji. Artysta z tą przestrzenią wchodzi w interakcję.

Site-specific to forma sztuki, której nie da się przenieść w inne miejsce, ponieważ miejsce to jest jej ważnym elementem-aktorem. Performance może przybierać formę site-specific.
Mamy nadzieję, że teraz jest to dla ciebie choć odrobinę bardziej zrozumiałe. Sztuka bywa trudna w odbiorze, rozumieniu, a już tym bardziej w szufladkowaniu. Często jest tak, że jednocześnie przybiera kilka różnych form i nie da się tych dzieł przypisać do tylko jednej z nich. 

Przeczytaj także: Co to jest spektakl site-specific i dokąd można się na taki wybrać?

Inne formy sztuki podobne do performansu

Performance jest częścią szerszego wachlarza sztuki współczesnej, która eksperymentuje z czasem, ciałem i przestrzenią. Jak wspomnieliśmy, formy sztuki przenikają się i łączą. Wielu performerów korzysta także z innych form, do których należą chociażby:

• Body art – sztuka, w której ciało artysty staje się materiałem i medium,
• Fluxus – ruch łączący muzykę, poezję i akcje artystyczne, często humorystyczne i prowokacyjne,
• Land art – sztuka wykorzystująca naturalną przestrzeń i przyrodę, czasem z udziałem ciała artysty,
• Action painting – sztuka, w której sam proces tworzenia staje się performancem. 

Performance dziś – gdzie go szukać?

Sztuka performansu nie stoi w miejscu. Tak, jak wszystko, co nas otacza, ona także ewoluowała wraz z technologią, kulturą i przestrzenią publiczną. Dziś możemy ją spotkać w różnych miejscach i formach, a każdy kontekst nadaje jej nowe znaczenie (i nowe formy wyrazu).

Gdzie możesz zobaczyć performanse?

Znajdziesz je w takich miejscach, jak chociażby (bo tak naprawdę mogą być tworzone tak naprawdę wszędzie, co pokazali chociażby Marina Abramović i Ulay, spacerując po Wielkim Murze Chińskim):

• galerie i muzea (w tych miejscach performance bywa częścią wystaw czasowych. Artyści często tworzą swoje dzieła w reakcji na przestrzeń galerii, wykorzystując ją jako element narracji. Obecność widza staje się integralną częścią pracy, a interakcja – świadomie włączonym medium sztuki),
• przestrzeń publiczna (performance wychodzi na ulice, place, parki czy dworce. W takim kontekście staje się bardziej bezpośredni, zaskakujący i dostępny dla przypadkowego odbiorcy, a przez to tym bardziej szokujący, bo się go nie spodziewamy. To także sposób na podjęcie dialogu z miastem, kulturą i społeczeństwem),
• internet i media cyfrowe (współczesny performance coraz częściej funkcjonuje w sieci. Streaming, media społecznościowe i nagrania wideo pozwalają artystom dotrzeć do globalnej publiczności, tworząc nowe formy interakcji i doświadczenia dzieła. Wirtualna przestrzeń zmienia zasady gry – widzowie mogą komentować, reagować, a nawet współtworzyć performans w czasie rzeczywistym. Ale czy jest on tak samo odbierany jak ten, który możemy zobaczyć na żywo?). 

Czy performance może istnieć bez publiczności?

To pytanie pokazuje, jak elastyczna jest ta forma sztuki. Tradycyjnie bowiem performance zakłada obecność widza. Ważne są jego reakcje, emocje i obecność fizyczna. Jednak świat idzie do przodu. Performanse także. W wersjach online publiczność nie musi być fizycznie obecna, ale nadal uczestniczy w działaniu: 

• ogląda, 
• komentuje, 
• dzieli się wrażeniami. 

W ten sposób performance wirtualny zachowuje swój charakter – staje się doświadczeniem w danym czasie przestrzeni, choć przeniesionym do cyfrowego świata.
Niektórzy artyści eksperymentują też z performansami “solo”, czyli działaniami, które istnieją tylko dla samego artysty (czasem jest to dokumentowane). Choć brak widza diametralnie zmienia dynamikę takiego “występu”, wciąż można uznać go za performance, jeśli istotną rolę odgrywają w nim czas, ciało i kontekst działania.

Współczesny performance pokazuje więc, że granice między publicznością, przestrzenią i medium są płynne. To forma, która adaptuje się do nowych realiów, zachowując jednocześnie swoją esencję: żywą obecność artysty, interakcję z przestrzenią i emocjonalny wpływ na odbiorcę.

Jak wygląda tworzenie performansu? 

Performance nie powstaje przypadkowo. Jest on efektem pracy nad koncepcją, ciałem, przestrzenią i interakcją z publicznością. Proces tworzenia jest równie ważny jak efekt końcowy (a czasem nawet ważniejszy), bo w performansie liczy się każda chwila “tu i teraz”.

Od idei do realizacji

Każdy performance zaczyna się od pomysłu. Często inspiracją są osobiste doświadczenia performera, problemy społeczne, polityczne lub filozoficzne. Artysta odpowiada sobie na takie pytania jak chociażby:

• co chcę przekazać? 
• jakie emocje wzbudzić? 
• jak wykorzystać przestrzeń i czas?
• czym zszokować?
• jaką metaforę wykorzystać?

Następnie powstaje koncepcja: 

• plan działania, 
• wybór rekwizytów, 
• wybór miejsca,
• wybór momentu akcji. 

Choć performance bywa improwizowany, przygotowanie pozwala artystom świadomie kontrolować przebieg wydarzenia i osiągnąć zamierzony efekt. Poza tym improwizacja może być częściowa – artysta ma ogólny plan, ale to, co będzie działo się w trakcie performansu, bywa nieprzewidywalne.

Umiejętności potrzebne w performansie

Tworzenie performansu wymaga różnych kompetencji:

• świadomości własnego ciała (m.in. kontrolowania ruchów, gestów i mimiki, a także emocji),
• improwizacji (artysta musi reagować na niespodziewane sytuacje i na reakcje widzów),
• kontaktu z publicznością (obserwowania reakcji widzów i wchodzenia z nimi w interakcję),
• odporności psychicznej i emocjonalnej (praca z własnym ciałem i emocjami, czasem w ekstremalnych sytuacjach, wymaga wytrwałości, koncentracji, opanowania i “zimnej krwi”). 

Radzenie sobie z emocjami i reakcjami widzów

Performance często prowokuje, porusza, a czasem szokuje. Reakcje widzów mogą być intensywne – od entuzjazmu po dezaprobatę. Artysta musi umieć zachować spokój, nie zatracić się w emocjach, a jednocześnie wykorzystać je jako część działania. Każda reakcja publiczności jest informacją zwrotną, która wzbogaca performans i nadaje mu kontekst.

Jak zrobić performance – krok po kroku

1. Zdefiniuj cel – co chcesz wyrazić i dlaczego.
2. Wybierz przestrzeń – miejsce może stać się częścią dzieła (galeria, ulica, park, internet).
3. Stwórz koncepcję akcji – plan działania, rekwizyty, czas trwania.
4. Przećwicz ciało – ruch, gesty, mimikę, rytm.
5. Przygotuj interakcję z publicznością – zaplanuj momenty włączenia widza w akcję (ale także przygotuj się, w ramach możliwości oczywiście, na niespodziewane momenty).
6. Zadbaj o dokumentację – zdjęcia, nagrania wideo, notatki – bo to one pozwalają zachować performance w pamięci publicznej.
7. Wejdź w działanie – pamiętaj, że każda minuta “tu i teraz” jest częścią dzieła.
8. Analiza i refleksja – po zakończeniu obserwuj reakcje widzów, przeanalizuj proces i wyciągnij wnioski na przyszłość.

Spróbujesz? Możesz przygotować takie dzieło tylko i wyłącznie dla samego siebie. 

Czym jest performans? Podsumowanie

Performance to sztuka tworzona “tu i teraz”. Nie trzeba go rozumieć w tradycyjny sposób. Ważniejsze jest to, byś przeżył tę chwilę, poczuł różne emocje i zastanowił się nad własnymi refleksjami w tym konkretnym przypadku (nie muszą być zgodne z przesłaniem dzieła ani tym, co myślą inni ludzie). To doświadczenie, które zmienia sposób patrzenia na sztukę i świat, uczy otwartości i wrażliwości.

Performance to rozmowa bez słów, obraz bez ram, moment, który nie powtórzy się nigdy. Spróbujesz ją usłyszeć?