Sztuka dla osób w spektrum autyzmu – jak to ogarnąć, by się nią cieszyć?

Dlaczego sztuka jest ważna dla osób w spektrum autyzmu?

Szuka powinna być dostępna dla każdego, bo każdemu daje wiele dobrego, także osobom w spektrum autyzmu. Dzięki nie tylko tworzeniu sztuki, ale również obcowaniu z nią (w odpowiedniej formie, intensywności… ale o tym za chwilę), autyści mogą:

• rozwijać się emocjonalnie – zarówno doświadczać różnych emocji, jak i identyfikować je w dziełach sztuki,
• zdobywać umiejętności społeczne – poprzez branie udziału w wydarzeniach, które wymagają współpracy, odpowiedniego zachowania czy odezwania się do kogoś (choćby w celu zobaczenia obrazu, który ta osoba zasłania),
• szlifować umiejętności poznawcze – są to procesy umysłowe, dzięki którym przetwarzamy, analizujemy oraz interpretujemy docierające do nas informacje (a także planowanie i podejmowanie decyzji). 

Jakie trudności czekają na osoby w spektrum autyzmu w świecie sztuki? 

Łatwiej powiedzieć, trudniej zrobić. Zdajemy sobie z tego sprawę. Osoby w spektrum są różne (w końcu to spektrum), więc każda z nich będzie inaczej do tego wszystkiego podchodziła. Jedna prosto z mostu powie: proszę się przesunąć, bo niczego nie widzę, a druga będzie stresowała się tą sytuacją tak bardzo, że nie wydusi z siebie słowa (a może i ucieknie stamtąd i już nie wróci). Wierzymy jednak, że regularne branie udziału w takich wydarzeniach stopniowo, kroczek po kroczku zacznie poprawiać umiejętności poznawcze, emocjonalne i przede wszystkim społeczne autystów. Może nie będą to spektakularne zmiany, ale z pewnością zauważalne. 

Jakie trudności mogą spotkać osoby z autyzmem w świecie sztuki? 

• hałas – ten potrafi bardzo szybko przebodźcować (dobrze mieć ze sobą nauszniki wygłuszające),
• migające światła – choć autyzm to nie epilepsja, to musimy pamiętać, że padaczka dotyczy ok. 25-40% osób w spektrum autyzmu przed 30. rokiem życia1 (a poza tym migające światła potrafią szybko przebodźcować),
• ogólne przebodźcowanie – hałas, tłum, światła, kolory, dźwięki, zapachy, to wszystko potrafi naprawdę mocno zmęczyć,
• problemy z integracją w grupie – niektóre osoby w spektrum funkcjonują w grupie lepiej, inne gorzej,
• nieprzewidywalność – autyści lubią rutynę i planowanie najdrobniejszych szczegółów. Sztuka za to bywa nieprzewidywalna. Warto więc przeczytać dostępne informacje np. na temat spektaklu, by jak najbardziej tę nieprzewidywalność zmniejszyć,
• lęk przed nieznanym – warto go stopniowo oswajać. Obcowanie ze sztuką może w tym pomóc. Na początku będzie trudno, ale z czasem lęk zacznie słabnąć. 

Świat się zmienia

Na szczęście zarówno na świecie, jak i w samej Polsce wszystko zaczyna się zmieniać. Pojawiają się ciche godziny w sklepach, pojawiają się specjalne wydarzenia dla osób w spektrum autyzmu, a na tych zwykłych – udogodnienia, takie jak chociażby pokój do wyciszenia się. Mamy nadzieję, że świat sztuki będzie coraz przyjaźniejszy dla osób nieneurotypowych, bo jest ich naprawdę dużo (szacuje się, że ok. 1% populacji2). 

Jeśli jesteś rodzicem / opiekunem dziecka lub osoby dorosłem w spektrum autyzmu lub sam jesteś nieneurotypowy i szukasz sztuki, która może być dla ciebie przyjemna, czytaj dalej!

Najważniejsze pytania o sztukę i autyzm

Przed tobą kilka najczęściej zadawanych pytań o sztukę i autyzm (a raczej ich połączenie!). Rozwiejemy wątpliwości już na samym początku, a potem przejdziemy do obcowania ze sztuką różnego rodzaju i wskazówek, jak to wszystko ogarnąć.

Czy osoba z autyzmem może chodzić do muzeum (i innych miejsc związanych z kulturą i sztuką)?

Owszem, nie ma do tego przeciwwskazań. Nikt takiej osoby nie wyrzuci (co więcej, jeśli posiada orzeczenie o niepełnosprawności, do wielu miejsc wejdzie taniej). Ważne jest jednak to, by dobrze się do takiego wyjścia przygotować. Jak? Opowiemy w dalszej części artykułu.

Czym są “ciche godziny” w muzeach i innych miejscach?

Ciche godziny zostały stworzone dla osób nadwrażliwych sensorycznie (w tym autystów). W tym czasie muzyka jest przyciszona lub wyłączona całkowicie, a komunikaty głosowe są po prostu cichsze. Dodatkowo często światła są przyciemnione. 

Jak przygotować dziecko z autyzmem do teatru? 

Warto jak najszybciej i jak najczęściej opowiadać dziecku, co konkretnie będzie się w teatrze działo. Im lepiej dziecko pozna nowe wydarzenie, tym spokojniejsze będzie w trakcie (bo będzie wiedziało, czego może się spodziewać). Warto zabrać ze sobą nauszniki wygłuszające, bo w teatrze potrafi być głośno. 

Gdzie szukać wydarzeń sensory-friendly w Polsce?

Takie wydarzenia odbywają się w wielu miejscach. Warto zaglądać na stronę Fundacji Kultura Bez Barier, bo tam pojawiają się informacje o wydarzeniach dla osób z różnymi niepełnosprawnościami (w ramach Festiwalu Bez Barier). Możesz także przeglądać wydarzenia dla dzieci i sprawdzać, które nie będą aż nadto intensywne. Każde dziecko/człowiek, także to w spektrum, jest inne i sam wiesz najlepiej, jakie wydarzenie może odpowiadać twojej pociesze/podopiecznemu.

Co zabrać ze sobą na wydarzenie kulturalne jako osoba w spektrum autyzmu?

Z pewnością nauszniki wygłuszające, może okulary przeciwsłoneczne, gdy światło będzie zbyt intensywne, a do tego to, czego potrzebujesz na co dzień. Jeśli masz/twoje dziecko ma ulubiony przedmiot, z którym się nie rozstaje, weźcie go ze sobą. Podczas wydarzenia niech jest schowany, by się nie zgubił, a gdy dziecko będzie potrzebowało wyciszenia – wyjdźcie chociaż na korytarz i wtedy daj mu ten przedmiot dla uspokojenia. 

Jakie formy sztuki wybrać dla osoby w spektrum autyzmu? 

Przyjrzyjmy się teraz różnym wydarzeniom i znajdźmy takie, które tobie bądź twojemu podopiecznemu będą pasować najbardziej. 

Muzea i galerie sztuki

Zalety:

• zwiedzasz we własnym tempie i w każdej chwili możesz wyjść,
• mniej bodźców niż np. na koncercie czy w teatrze (ale są różne wystawy! Niektóre są bardziej bodźcujące),
• możesz w nich znaleźć “ciche godziny”,
• często na stronach muzeów czy galerii możesz zapoznać się z przewodnikiem/informacjami o wystawach,
• w wielu muzeach są audioprzewodniki (nie musisz nawiązywać kontaktu z człowiekiem). 

Wady:

• w popularnych godzinach są tłumy,
• niektóre instalacje mogą wydawać nagłe, nieprzewidywalne dźwięki, 
• w niektórych muzeach mogą być zbyt mocne światła.

Do jakich miejsc warto zajrzeć? 

• Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie (“ciche godziny”, warsztaty i oprowadzanie w warunkach dopasowanych do potrzeb osób w spektrum, spokojna i wspierająca atmosfera),
• Centrum Nauki Kopernik (specjalny przewodnik dla osób w spektrum, z którym można zapoznać się przed wizytą),
• Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki (specjalny przewodnik, warsztaty dla dzieci i osób w spektrum),
• Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu (pokazy i zajęcia dla osób w spektrum),
• Muzeum Warszawy (specjalne oprowadzanie),
• Zamek Królewski w Warszawie (“ciche godziny”, plecaki sensoryczne z m.in. nausznikami wygłuszającymi).

Teatr i spektakle

Zalety:

• w niektórych teatrach odbywają się spektakle sensory-friendly,
• rozwijają wyobraźnię oraz umiejętność rozpoznawania emocji,
• w każdej chwili można opuścić salę (warto porozmawiać o tym wcześniej z obsługą),
• przeważają bodźce dźwiękowe (możesz zabrać stopery do uszu),
• jeśli w spektaklu mają pojawić się migające światła czy dym, znajdziesz taką informację w opisie wydarzenia. 

Wady: 

• głośne dźwięki, oklaski,
• konieczność siedzenia w miejscu,
• ciemność w sali.

Polecane miejsca:

• • Teatr Baj w Warszawie (specjalne spektakle dla osób w spektrum),

• relaxed performances – swobodniejsze spektakle dostosowane do potrzeb osób w spektrum (odbywają się w różnych teatrach).

Koncerty i muzyka na żywo

Zalety:

• muzyka może mieć działanie terapeutyczne, również w kontekście osób w spektrum,
• możesz znaleźć cichsze koncerty w atmosferze sensory-friendly,
• możesz w każdej chwili wyjść,
• czasem dostępne są specjalne pokoje do wyciszenia się.

Wady:

• hałas i światła,
• nieprzewidywalność (jaka będzie piosenka, oklaski, improwizacje, niespodzianki),
• tłum ludzi (często ściśniętych, a więc w pewien sposób dotykających się, choćby przypadkiem). 

Polecane miejsca:

• kameralne koncerty,
• koncerty stworzone z myślą o osobach nieneurotypowych.

Kino

Zalety:

• seanse sensory-friendly (dostępne m.in. w Cinema City, Kinie Nowe Horyzonty, Helios),
• możesz wybrać się na znany już film lub jego kontynuację.

Wady:

• hałas (możesz zabrać zatyczki do uszu),
• efekty specjalne w filmach potrafią być intensywne,
• możliwość jedzenia, a więc i dźwięki gryzienia, zapachy.

Miejsca, które warto odwiedzić:

• kina oferujące seanse przyjazne sensorycznie (Helios, Cinema City, Nowe Horyzonty),
• seanse przyjazne dzieciom,
• lokalne kina. 

Warsztaty artystyczne

Zalety:

• uczestniczysz w nich aktywnie,
• przeważnie odbywają się w małych grupach,
• możesz się ruszać,
• rozwijasz motorykę, kreatywność, umiejętności społeczne i nie tylko,
• możesz pracować w swoim tempie.

Wady: 

• warsztaty plastyczne (z gliną, farbami itp.) mogą być dla ciebie trudne sensorycznie,
• interakcja z grupą (jest trudna, ale również bardzo potrzebna),
• czasem niespodziewany przebieg zajęć (np. teatralnych, podczas których samodzielnie tworzycie spektakl).

Sztuka dostępna online

Zalety:

• pełna kontrola nad bodźcami (może robić ciszej, głośniej, ciemniej, jaśniej, pauzować w razie potrzeby),
• bierzesz udział w wydarzeniu ze swojego bezpiecznego miejsca,
• możesz wielokrotnie oglądać np. wystawę,
• nie ma tłumów,
• wszystko jest przewidywalne. 

Wady:

• nie rozwijasz umiejętności społecznych,
• możesz wpaść w błędne koło oglądania tego samego. 

Polecane aktywności:

• wirtualne spacery po muzeach (np. za pomocą Google Arts & Culture),
• transmisje koncertów/spektakli/performansów,
• warsztaty online. 

Przeczytaj także: Za granicę bez wychodzenia z domu? To możliwe! Odkryj wirtualne spacery

Jak przygotować się do udziału w wydarzeniu jako osoba w spektrum autyzmu (lub jej opiekun)? 

Zdecydowałeś się na udział w wydarzeniu. Jak się do niego przygotować? Podpowiadamy!

Znacznie przed wydarzeniem

Zarezerwuj bilety na wydarzenie w godzinach, w których nie ma tłumów lub “cichych godzinach” lub ogólnie na wydarzenie stricte dla osób w spektrum. Zacznij przygotowania najlepiej od razu gdy się dowiesz, że ty/twoje dziecko w spektrum będziecie brać w takim udział.

Krok 1: Zbierz informacje

Sprawdź stronę internetową miejsca, do którego się wybierasz i zapoznaj się z nim (sprawdź plan budynku). Pobierz przewodnik dla osób w spektrum (wiele miejsc taki oferuje). Napisz maila (wiemy, że dzwonienie może być zbyt trudne) z zapytaniem o dostępność. 

Zapoznaj się także z regulaminem oraz opisem wydarzenia. Jeśli zabierasz na takie wydarzenie dziecko z autyzmem, wyjaśnij mu konkretnie, krótkimi zdaniami, co będzie się działo, dlaczego i czego możecie się spodziewać. Obejrzyjcie razem zdjęcia miejsca, podobnego wydarzenia i ustalcie jasne zasady zachowania w takim miejscu. Możecie je przećwiczyć w domu. 

Krok 2: Wizyta zapoznawcza

Dobrym pomysłem jest wcześniejsze odwiedzenie miejsca, w którym będzie odbywało się wydarzenie. Sprawdźcie, czy jest miejsce do odpoczynku i wyciszenia. 

W dzień wydarzenia – co ze sobą zabrać

Co warto ze sobą zabrać?

• słuchawki/nauszniki wygłuszające,
• ulubiony przedmiot (szczególnie dzieci),
• przekąski i wodę (na czas przerw w wydarzeniu),
• plan wizualny/pisemny wizyty (by wszystko było możliwie przewidywalne),
• kartka “potrzebuję przerwy”, by bez przeszkadzania innym porozumieć się z opiekunem,
• okulary przeciwsłoneczne (do miejsc, w których są jasne światła),
• chusteczki,
• gra/zabawka na czas oczekiwania (najlepiej cicha).

W dniu wydarzenia – co robić

Przyjdź wcześniej, by oswoić się z miejscem. Głęboko oddychaj i słuchaj swoich potrzeb. Jeśli potrzebujesz wyciszenia, przerwy i jest dostępny specjalny pokój do tego celu – nie krępuj się, korzystaj. Jeśli chcesz wrócić do domu, możesz to zrobić. 

Czego się spodziewać i jak reagować w trakcie wydarzenia?

W trakcie wydarzenia czekają na ciebie/twoje dziecko różne trudności. Przyjrzyjmy się im.

Przeciążenie sensoryczne

Sygnały:

• • zatykanie uszu,
  • uciekanie wzrokiem,
  • pobudzenie ruchowe lub wycofanie,

• meltdown/shutdown.

Co robić?

• wyjdź do strefy ciszy/na korytarz/na zewnątrz,
• załóż słuchawki wygłuszające,
• daj sobie czas na odreagowanie,
• nie próbuj uspokajać dziecka na siłę, w miejscu wydarzenia, licząc że faktycznie się uspokoi. 

Nieprzewidziane sytuacje

Przykłady:

• głośne nagłe dźwięki,
• zmiana kolejności zwiedzania,
• inny przewodnik,
• nowa wystawa tymczasowa na trasie zwiedzania.

Co robić?

• tłumacz i wyjaśniaj zmiany,
• zaznacz zmianę na planie wydarzenia,
• zaproponuj alternatywę (bierzemy udział dalej czy idziemy na spacer do parku?).

Reakcje otoczenia

Nie wszystkie osoby rozumieją, czym jest autyzm i że osoba z autyzmem nie może “po prostu zachowywać się normalnie i przestać wymyślać problemy”. 

Co robić, gdy napotkacie nieprzyjemne reakcje otoczenia?

• skup się na swoim dziecku i jego komforcie,
• możesz wyjaśnić takiej osobie, w czym jest problem,
• możesz zignorować komentarz.

Co robić po wydarzeniu? Jak się uspokoić?

No dobrze, wydarzenie za tobą/twoim dzieckiem. Co dalej?

Bezpośrednio po wyjściu

Daj czas na oddech i nie wypytuj od razu dziecka o to, jak było i co mu się podobało. Przyjdzie na to pora później. Teraz daj mu odetchnąć. Niech samo wybierze, czym się zajmie w drodze powrotnej (np. oglądaniem książki w autobusie). 

Ważne: nie dodawaj kolejnych atrakcji tego dnia. Ta jedna to aż nadto.

W domu

Zadbaj o ciszę, włącz przytłumione oświetlenie. Unikaj nadmiaru bodźców (muzyki, telewizji, gości). Postaw na ulubione aktywności dziecka, takie które je wyciszą i dadzą ukojenie. Zachowaj jednak rutynę, np. wieczorną. 

W kolejnych dniach

Gdy dziecko już ochłonie, możesz porozmawiać z nim o wydarzeniu (jeśli samo inicjowało rozmowę wcześniej, oczywiście weź w niej udział, ale jeśli dziecko się w tym temacie nie wypowiadało, teraz jest na to pora). Pokaż dziecku zdjęcia, narysujcie razem wspomnienie z tego wydarzenia, porozmawiajcie. Możesz zapytać dziecko:

• co mu się podobało,
• co było dla niego fajne,
• a co trudne. 

Jeśli dziecko było zadowolone – możecie zaplanować kolejne wyjście, byle nie za szybko. 

Gdzie szukać informacji o wydarzeniach kulturalnych dla osób w spektrum autyzmu?

Takie informacje możesz znaleźć m.in.: 

• na stronach konkretnych obiektów (np. w zakładce “dostępność” lub wpisując w Google [nazwa miejsca] + autyzm),
• na stronie Fundacji Kultury bez Barier,
• na stronie fundacji Synapsis,
• w lokalnych miejscach związanych z kulturą.

Kultura dla osób w spektrum autyzmu – podsumowanie

Sztuka jest dla wszystkich, także dla osób w spektrum autyzmu. Coraz częściej można znaleźć wydarzenia, które są takim osobom przyjazne. Warto się za nimi rozejrzeć i brać w nich udział. 

Słowniczek:

• • “ciche godziny” – godziny, w których muzyka i komunikaty są przyciszone lub wyłączone, a światła często są wtedy przytłumione,

• sensory-friendly – przyjazny sensorycznie, czyli odpowiedni dla osób w spektrum i z nadwrażliwością sensoryczną; oznacza przestrzeń lub wydarzenie ograniczające nadmiar bodźców,

• • nadwrażliwość sensoryczna – odbieranie bodźców z otoczenia “bardziej” (np. do tego stopnia, że dźwięk wirującej pralki boli taką osobę fizycznie, a nie tylko jest uciążliwy),

• meltdown – silna reakcja przeciążenia sensorycznego lub emocjonalnego, w której osoba traci kontrolę nad zachowaniem; może objawiać się krzykiem, płaczem, złością lub wycofaniem,

• shutdown – reakcja na przeciążenie, w której osoba zamyka się w sobie; może przestać mówić, poruszać się lub reagować na otoczenie, by ochronić się przed nadmiarem bodźców.

Źródła:

[1] https://dominikamusialowska.pl/padaczka/ (dostęp z dnia 4.11.2025)

[2] https://polskiautyzm.pl/rozpowszechnienie-autyzmu/ (dostęp z dnia 4.11.2025)