Jakie są podstawowe figury baletowe?

To musisz wiedzieć o figurach baletowych

Terminologia tańca klasycznego (inaczej akademickiego, czyli z polskiego na nasze – baletu) najczęściej pochodzi z języka francuskiego i do dziś nie doczekała się polskich odpowiedników. Z jednej strony wymaga to więcej nauki (bo trzeba nauczyć się obcych słów), ale z drugiej łatwiej zrozumieć nawet zagraniczne materiały na ten temat. 

Warto niektóre z tych słów poznać już na początku, bo dzięki nim łatwiej ci będzie zrozumieć, co należy zrobić w poszczególnych pozycjach, krokach i figurach. Wśród popularnych terminów związanych z baletem są m.in.:

• À la seconde – kierunek ruchu do boku (z francuskiego dosłownie oznacza “w drugą pozycję”),
• Assemblé – w dosłownym tłumaczeniu oznacza “zbierać”. To skok, który rozpoczyna się w piątej pozycji, w plié (czyli w “przysiadzie”). Osoba tańcząca jednocześnie wyrzuca w powietrze jedną nogę, a na drugiej wykonuje się wyskok. Nogi łączy w powietrzu, a skok kończy znów w pozycji piątej. Taki skok można wykonać w każdym kierunku, w miejscu oraz z przesunięciem,
• Chaînes – z francuskiego dosłownie oznacza “łańcuchy”. To szybki ciąg obrotów na dwóch nogach, na palcach lub półpalcach. Nogi muszą być blisko siebie, a podczas każdego obrotu jedna “zmienia” drugą. Ruch przypomina wirujący łańcuch i zwykle wykonywany jest po przekątnej sceny. To popularne przejście lub zakończenie wariacji, np. po piruetach,
• Chassé – skok, w którym jedna noga “dogania” drugą, łącząc się z nią w V pozycji w najwyższym punkcie. Może być samodzielnym ruchem lub łączyć większe skoki. W balecie często wykonuje się go lekko, ze ślizgiem lub minimalnym podskokiem,
• Fondu – miękkie, elastyczne plié (przysiad, czyli pozycja z ugięciem nóg w kolanach) w czasie różnych pas (czyli kroków),
• Fouetté – rząd tanecznych pas, który przypomina obracającego się bąka. Najczęściej stanowi kulminację w różnych formach tańca klasycznego (zwykle w pas de deux). Osoba tańcząca w czasie obrotu zamachuje się pracującą nogą za łydkę nogi oporowej. Zgina w kolanie, by nosek przeniósł się do przodu. Potem silnie wyprostowuje nogę i opuszcza nogę oporową w pół ugięciu,
• Pas – dosłownie krok. To określenie na jeden wyrazisty ruch lub zespół ruchów składający się na dany krok taneczny,
• Passé – droga nogi pracującej podczas wykonywania pas,
• Pirouette – piruet, czyli obrót, ale tylko w tańcu żeńskim. W tańcu męskim wszystkie rodzaje obrotów noszą nazwę tours,
• Plié – jest to określenie dla pracy nóg w tańcu klasycznym, a dokładniej to forma przysiadu, którą można wykonać we wszystkich pięciu pozycjach,
• Pointe – pozycja tańca baletowego polegająca na staniu na czubkach palców,
• Sauté – skok z dwóch nóg na dwie nogi z zachowaniem początkowej pozycji zarówno w powietrzu, jak i przy lądowaniu.

Podstawy słownictwa już znasz, więc nic cię nie zaskoczy. Możemy przejść do podstawowych figur baletowych. Przejdziemy przez nie krok po kroku, byś mógł wszystko zrozumieć i sobie wyobrazić. 

Najprostszy podział figur baletowych

Baletowe widowisko opiera się na solistach i corps de ballet, czyli zespole tancerzy. Każdy z nich musi opanować wiele precyzyjnych ruchów, które – dla uproszczenia – nazywamy figurami baletowymi. To określenie weszło do codziennego języka, choć warto zaznaczyć: z technicznego punktu widzenia “figury” to tylko pozy, a nie wszystkie elementy tańca klasycznego.

Dla ułatwienia – i z myślą o tych, którzy dopiero zaczynają przygodę z baletem (specjaliści proszeni są o wyrozumiałość) – figury baletowe można podzielić na kilka grup:

• pozycje baletowe,
• pas – kroki baletowe,
• piruety,
• skoki,
• pozy (figury właściwe). 

Przyjrzyjmy się im wszystkim po kolei.

Krok 1: Prawidłowa postawa w balecie

W balecie bardzo ważna jest prawidłowa postawa ciała. Zgarbiona sylwetka czy spięte ramiona sprawią, że taniec nie będzie wyglądał tak efektownie. Dlatego zanim jeszcze zaczniemy tańczyć, musimy przybrać odpowiednią pozycję:

• ramiona powinny być opuszczone i rozluźnione (nie podnosimy barków do uszu, staramy się wydłużyć sylwetkę),
• szyję wydłużamy (możesz to zrobić poprzez uniesienie podbródka. Patrzymy na wprost, a nie pod nogi),
• napinamy mięśnie brzucha (mają być aktywne, ale nie przesadnie spięte. Mimo wszystko musimy wyglądać “lekko”, więc przy spięciu mięśni brzucha nie napinamy przy okazji twarzy),
• mięśnie pośladkowe także trzeba napiąć (dzięki temu będziemy trzymać stabilną pozycję),
• kolana “podciągamy” w górę,
• kostki u stóp mają być stabilne (muszą utrzymać ciężar całego ciała, więc nie mogą latać na boki i się wykrzywiać),
• ciężar ciała przenosimy na zewnętrzną krawędź stóp. 

Krok 2: Pozycje rąk w balecie

Równie ważna jest prawidłowa pozycja rąk. Powinny mieć one zaokrąglone łokcie (staramy się nie robić z rąk trójkątów, a bardziej mają one wyglądać tak, jakbyśmy obejmowali ogromną piłkę). Palce u dłoni staramy się lekko wydłużyć. 

Wśród pozycji rąk wyróżniamy:

• pozycję przygotowawczą (trzymamy ręce opuszczone swobodnie w dół, lekko zaokrąglone, dłonie skierowane do siebie, palce tuż nad udami),
• I pozycję (ręce uniesione na wysokość pępka, tworzą owalną linię przed tułowiem, łokcie są lekko odstawione od ciała),
• II pozycję (ręce otwarte na boki, delikatnie zgięte w łokciach, jakby obejmowały przestrzeń po bokach ciała, dłonie są lekko skierowane do przodu),
• III pozycję (ręce uniesione nad głowę tworzą owalną linię, ale nie dotykają się – palce dłoni są skierowane lekko do środka, łokcie pozostają zaokrąglone). 

Co ciekawe, wszystkie te pozycje rąk możemy dowolnie łączyć z pozycjami nóg, tworząc różne wariacje. Ponadto możemy też jedną rękę trzymać w jednej pozycji, a drugą w innej. W ten sposób otrzymujemy dziesiątki różnych pozycji, które składają się na cały taniec.

Krok 3: Pozycje nóg w balecie

W balecie wyróżniamy pięć podstawowych pozycji. W każdej z nich nogi wykręcamy od samego biodra – nie tylko stopa, ale cała noga “otwiera się” na zewnątrz. To podstawowy element techniki baletowej – od niego wychodzimy do każdej z pozycji, których jest łącznie pięć:

• I pozycja (pięty się dotykają, palce są skierowane na boki; stopy tworzą jedną linię),
• II pozycja (jak w pierwszej, ale stopy są odsunięte od siebie mniej więcej na długość jednej stopy),
• III pozycja (jedna stopa staje przed drugą, a pięta przedniej nogi znajduje się w połowie stopy tylnej),
• IV pozycja (podobnie jak w trzeciej, ale stopy są odsunięte na długość małego kroku – stoją naprzeciw siebie),
• V pozycja (najbardziej zamknięta: jedna stopa przed drugą, pięta przedniej dotyka palców tylnej).

Te pozycje stanowią punkt wyjścia do większości kroków, dlatego też ważne jest, by je bardzo dobrze opanować. I tak, jak wspomnieliśmy wcześniej, możemy je dowolnie łączyć z pozycjami rąk, tworząc cały układ taneczny.

Krok 4: Pas (krok baletowy)

Kolejnym “elementem”, który musimy opanować, jest krok baletowy nazywany pas (z języka francuskiego). Słowo to znajdziesz w nazwie wielu figur, więc warto od razu zapamiętać jego znaczenie. Oto kilka podstawowych kroków, które warto znać:

• Pas de chat – czyli “koci krok”. To niewielki przeskok, w którym najpierw odbijasz się nogą tylną, i po którym lądujesz także na nodze z tyłu. Nogi na chwilę zbliżają się w powietrzu, jakbyś przeskakiwał lekko i miękko – jak kot,
• Pas de basque – skok z nogi na nogę. Najpierw noga wykonuje demi-rond palcami po podłodze. Za nią ciężar ciała przenoszony jest parterowym skokiem, a potem druga noga przenoszona jest poprzez I pozycję do przodu. Na koniec nogi łączą się w V pozycji,
• Pas de bourrée – klasyczny “krok krzyżowy”. W wersji podstawowej wygląda to tak: prawa krzyżuje za lewą – lewa na bok – prawa do przodu. I analogicznie w drugą stronę,
• Pas d’action – krok wykorzystywany do zatrzymania akcji spektaklu i pokazania umiejętności tancerzy,
• Pas marché – krok do przodu, do tyłu lub w bok, ale z baletowym akcentem: stopa stawiana jest od palców, nie od pięty. Ruch jest wydłużony, elegancki, płynny,
• Pas de caractère – wariacja kroku baletowego stylizowana na tańcu ludowym.

To oczywiście nie wszystkie kroki. Jest ich znacznie więcej.

Krok 5: Pozy baletowe (czyli figury właściwe)

To figury, które pojawiają się w niemal każdej choreografii – wymagają precyzji, równowagi i kontroli ciała. Najbardziej znanymi pozami baletowymi są:

• Écarté (ciało jest ustawione po przekątnej, noga zostaje uniesiona w bok (à la seconde), ręka znajduje się po tej samej stronie w górze (III pozycja), druga jest odwiedziona w bok (II pozycja). Głowa jest zwrócona w stronę nogi uniesionej),
• Arabesque – klasyczna poza, przypominająca “jaskółkę”. Stoimy na jednej nodze, druga jest prosta, uniesiona w tył. Ręce znajdują się w jednej z czterech możliwych konfiguracji (pisaliśmy o nich wcześniej). Różnica między arabesque a jaskółką jest taka, że w figurze baletowej nie pochylamy tułowia do przodu, a trzymamy je wyprostowane w górę (najbardziej, jak się to da zrobić w tej pozycji),
• Attitude – bardzo podoba na pierwszy rzut oka do arabesque. Także jest wykonywana na jednej nodze, ale druga jest ugięta, uniesiona i wykręcona – trzymamy ją z tyłu lub z przodu. Przy oglądaniu obu pozycji obok siebie – arabesque i attitude – łatwo zobaczyć różnicę,
• Passé – chyba najbardziej charakterystyczna pozycja baletowa. Stoimy na jednej nodze, druga jest zgięta, a jej palce dotykają kolana nogi opornej. Ręce mogą być w różnym ułożeniu (jeśli są w górę, mamy do czynienia z tą charakterystyczną baletową pozycją, która pierwsza przychodzi na myśl po usłyszeniu słowa “balet”),
• Relevé – to wzniesienie się na półpalce lub palce, z prostym tułowiem i napiętymi mięśniami nóg.

Również figur baletowych jest znacznie więcej, ale na początek raczej tyle ci wystarczy. Opanowanie ich to nie lada wyczyn.

Krok 6: Piruety w balecie

Piruety (z francuskiego pirouette) to obroty wokół własnej osi. To efektowne, ale też bardzo wymagające elementy tańca klasycznego. Trzeba się ich długo uczyć, intensywnie ćwiczyć i jednocześnie mieć świadomośc własnego ciała. 

Wykonują je kobiety (w przypadku mężczyzn są one nazywane tours, ale w tym artykule napiszemy o piruetach i tours razem). Mogą być one wykonywane z różnych pozycji. Najczęściej jednak w balecie tancerki rozpoczynają od pozycji pierwszej klasycznej (pisaliśmy o niej wcześniej). 

Możesz zobaczyć wiele różnych piruetów, a wśród nich takie jak chociażby:

• Chaînés (z francuskiego łańcuchy) – dwukrokowy obrót. Wygląda jak przechodzenie ze stopy na stopę. Osoba tańcząca musi wykonać dwa takie kroki, by zrobić pełny obrót. Może poruszać się w linii lub po okręgu,
• piqué (czyli dosłownie “kłuć”)  – przemieszanie się po scenie stawiając jedną nogę na podbiciu lub palcach, a drugą w pozycji passé. Można w ten sposób wykonać kilka obrotów z rzędu,
• Piruet, czyli kręcenie się lub wirowanie, to bardzo charakterystyczna figura. Wykonuje się ją w różnych wariacjach, obracając się na jednej nodze. Możesz zobaczyć takie piruety jak chociażby:
  • Pirouette en dehors to “odwrócenie się na zewnątrz” (osoba tańcząca obraca się w kierunku uniesionej nogi),
  • Pirouette en dedans to “zwrot do wewnątrz” (osoba tańcząca obraca się w kierunku nogi podporowej),
  • Piruet à la seconde (najczęściej stosowany przez mężczyzn),
• Fouetté – z francuskiego ubijany (wygląda jak obroty z delikatnym przysiadem, jedna noga jest wyciągnięta do przodu i “ubija” na bok, są dwa rodzaje tej figury).

Krok 7: Skoki baletowe

Na koniec przyjrzyjmy się jeszcze kilku rodzajom skoków baletowych:

• Révoltade – skok, podczas którego przenosimy jedną nogę wyprostowaną za drugą, obracając się w powietrzu. Najczęściej wykonują go mężczyźni. Robią oni jeden lub dwa obroty,
• Ballon – skok z zatrzymaniem pozycji,
• Ballonné – skok na jednej nodze. Odbywa się z ruchem za nogą pracującą, która – po wyciągnięciu się w czasie skoku – wraca do położenia sur le cou de pied (czyli takiego, w którym stopa nogi pracującej znajduje się na kostce nogi oporowej),
• Balloté – skok w tył lub w przód, podczas którego nogi znajdują się w V pozycji. Następnie podnosimy jedną nogę i wyciągamy zgodnie z kierunkiem skoki, a drugą opuszczamy w demi plie,
• Cabriole – skok, który dzieli się na trzy fazy: wyskok z jednej nogi, uderzenie nią w nogę znajdującą się w powietrzu, lądowanie na tej samej nodze,
• Changements de pieds – skoki, które odbywają się po to, by zamienić stopy (jeśli prawa jest z przodu, po podskoku z przodu będzie lewa),
• Chassé – skok, w którym jedna noga “dogania” drugą, łącząc się z nią w V pozycji w najwyższym punkcie. Może być samodzielnym ruchem lub łączyć większe skoki. W balecie często wykonuje się go lekko, ze ślizgiem lub minimalnym podskokiem,
• Coupe jeté – podskoki z obrotem z jednej nogi na drugą dookoła sceny.

Jak wcześniej – to tylko kilka rodzajów skoków baletowych. Jest ich znacznie, ale to znacznie więcej i wiele z nich może występować w różnych konfiguracjach. 

To na tyle w tym artykule. Masz już solidną podstawę pod wiedzę o balecie. Możesz iść na spektakl i sprawdzić, ile figur, pozycji i kroków rozpoznasz. Powodzenia!