Głuchota koncertowa to nie żarty: dlaczego zatyczki do uszu powinny być twoim stałym wyposażeniem

Głuchota koncertowa – co to takiego?

Głuchota koncertowa to potoczna nazwa zjawiska, które specjaliści nazywają noise-induced hearing loss (NIHL) – czyli ubytkiem słuchu wywołanym hałasem. I choć brzmi poważnie, w Polsce wciąż traktujemy to “schorzenie” z lekceważeniem. Zatyczki do uszu kojarzą nam się z dziećmi albo pracownikami fabryk, w których ludzie narażeni są na hałas przez 8–12 godzin dziennie. Tymczasem jeśli idziesz na koncert, powinieneś się w nie zaopatrzyć niezależnie od tego, ile masz lat. 

Ile decybeli wytrzymają twoje uszy?

Żeby zrozumieć, dlaczego mamy do czynienia z istotnym problemem, musimy zacząć od kilku ważnych liczb. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dźwięki poniżej 70 dB są bezpieczne – możesz ich słuchać praktycznie bez ograniczeń (dla porównania, zwykła rozmowa generuje “hałas” na poziomie około 60 dB; ruch uliczny – 70 dB. Kosiarki do trawy to już 85 dB). Strefa ryzyka zaczyna się w takim razie wiosną, gdy zewsząd dobiegają nas dźwięki pielęgnowanych ogródków (żeby nie powiedzieć: wkurzający hałas kosiarek) – gdy dźwięk przekracza 85 dB.

Według Narodowego Instytutu Głuchoty i Innych Zaburzeń Komunikacji (NIDCD), długotrwała ekspozycja na dźwięki powyżej 85 dB może prowadzić do trwałego uszkodzenia słuchu. Co ważne: każde kolejne 3 dB skracają bezpieczny czas ekspozycji o połowę. Jak to wygląda w praktyce? Jeśli przebywasz w hałasie o wysokości 88 dB – bezpieczne są tylko pierwsze cztery godziny. Przy 91 dB są to już tylko dwie godziny. I tak dalej. Im głośniej, tym szybciej możesz odczuć negatywne skutki dopływającego do twojego narządu słuchu hałasu.

Jaki jest hałas na koncertach?

A teraz koncerty. Według American Speech-Language-Hearing Association (ASHA) i danych CDC, przeciętny koncert rockowy osiąga poziom 100–120 dB. Festiwale EDM? Do 125 dB. Przy 105 dB bezpieczna ekspozycja wynosi zaledwie około 4 minut. Przy 110 dB – niespełna minutę. Tymczasem koncert trwa dwie, trzy godziny.

Audiolog, dr Ravi Samy z Lehigh Valley Health Network, zaleca stosowanie ochrony słuchu już powyżej 70 dB – bo właśnie wtedy wchodzi całe na biało ryzyko utraty lub uszkodzenia słuchu przy długim czasie ekspozycji. Ponadto hałas wpływa także na nasze zmęczenie – dlatego też po przebywaniu w mieście, w którym teoretycznie aż tak głośno jak na koncercie nie jest, czujemy się tak, jakby rozładowały nam się baterie.

Co się dzieje ze słuchem podczas głośnego koncertu i po nim?

W uchu wewnętrznym masz maleńkie komórki rzęsate – w dużym uproszczeniu to właśnie one zamieniają drgania wywołane falami dźwiękowymi na sygnały elektryczne wysyłane do mózgu (które to sygnały sprawiają, że słyszymy melodię i słowa utworów). Przy zbyt głośnych dźwiękach komórki te ulegają uszkodzeniu. Problem w tym, że – w przeciwieństwie do wielu innych komórek w ciele – nie regenerują się.

WHO szacuje, że 1,1 miliarda młodych ludzi na świecie jest narażonych na ryzyko utraty słuchu w wyniku hałasu. Dane CDC wskazują, że 53% Amerykanów w wieku 20–69 lat z ubytkiem słuchu spowodowanym hałasem nie pracowało w głośnym środowisku – czyli uszkodzili słuch niejako “dobrowolnie”, np. słuchając muzyki zbyt głośno, kosząc trawę bez zatyczek czy przebywając w innym rodzaju hałasu.

Pierwsze objawy są zwodniczo łagodne: chwilowe przytłumienie, szum lub dzwonienie czy piszczenie w uszach (tinnitus). Szum jednak z czasem mija i właśnie przez to łatwo go zignorować. Ale każdy taki epizod zostawia trwały ślad w postaci uszkodzonych komórek rzęsatych. Regularne chodzenie na koncerty bez ochrony słuchu może oznaczać znaczny ubytek słuchu w wieku 40–50 lat – kiedy jeszcze zupełnie się tego nie spodziewasz, bo przecież starsi ludzie (czyli tacy co najmniej po 70. urodzinach) źle słyszą, prawda?.

Pete Townshend z The Who, który spędził dekady grając obok stosów wzmacniaczy, cierpi dziś na przewlekły tinnitus. Sam przyznał, że całe życie nie używał ochrony słuchu i żałuje tej decyzji. Ty masz jeszcze szansę coś zmienić i zacząć korzystać z zatyczek.

“Przecież nie jestem dzieckiem” – tak myślisz? Ale tobie również potrzebna jest ochrona słuchu

To prawda, że dzieci mają znacznie wrażliwszy słuch niż dorośli. Dlatego też raczej normą jest widok maluchów na koncertach w słuchawkach wygłuszających, nawet jeśli są stosunkowo daleko od sceny. Rodzice pilnują tego mocno, raz za razem tłumacząc swoim pociechom, jak ważna jest ochrona słuchu. Tylko jest jeden problem: przykład idzie z góry. Jeśli sam nie korzystasz z zatyczek czy stoperów, a dziecku tłumaczysz, jak bardzo są potrzebne – jesteś hipokrytą. To przykre, ale taka jest prawda.

Jeśli więc chcesz, by dziecko dbało o swój słuch, sam też zacznij to robić. Tym bardziej, że – jak już wiesz – dorosłym nadmierny hałas także szkodzi. Być może to tylko jeden taki wieczór, jeden koncert do roku. Ale to tak jak z alkoholem – nie znamy bezpiecznej dawki. Ten jeden raz może być tym jednym razem za dużo. 

W przypadku, gdy pracujesz w firmie, w której jest pewne zagrożenie hałasem, przechodzisz przez okresowe badania kontrolne, które obejmują również badania słuchu. Lekarz jest w stanie wyłapać pogorszenie słuchu i zareagować. Jeśli jednak takich badań nie przechodzisz – masz duży problem. Raczej nie idziesz na badanie słuchu w ramach rozrywki, sam z siebie, prawda? Nie wiesz więc, czy słyszysz gorzej. A prawda jest taka, że jeśli twój słuch pogarsza się stopniowo – a nie z dnia na dzień – nie odczujesz tego. Twoi bliscy być może tak, gdy muszą do ciebie mówić coraz głośniej. Ale ty sam możesz nie zdawać sobie z tego sprawy. 

Podczas jakich koncertów słuch jest najbardziej narażony?

Nie wszystkie koncerty są tak samo ryzykowne. Niektóre są głośniejsze, inne cichsze. Jedne trwają godzinę, a inne – trzy godziny. Podczas których koncertów trzeba zadbać o słuch najbardziej? Oto krótki przewodnik.

Najwyższe ryzyko:

• heavy metal i thrash metal – najczęściej generują hałas w wysokości 110–120+ dB; koncerty odbywają się często w małych, zamkniętych salach, w których dźwięk odbija się od ścian, a fale nie mają jak znaleźć ujścia, przez co muzyka wydaje się jeszcze głośniejsza,
• festiwale EDM – to ok. 100–120 dB, z dodatkowymi wibracjami basowymi, które czujesz w klatce piersiowej, i które nie są również obojętne dla twoich uszu,
• koncerty rockowe w arenach – głośność wynosi ok. 100–115 dB. Są tam potężne systemy nagłośnienia, ale fale dźwiękowe mają większą przestrzeń do rozchodzenia się, przez co wydają się cichsze (choć ledwo zauważalnie) niż koncerty w małych salach, np. klubowych.

Średnie ryzyko:

• pop i hip-hop – najczęściej to ok. 95–110 dB, zwłaszcza, gdy do muzyki dochodzi krzyk kilkudziesięciu tysięcy fanów, którzy znajdują się tuż obok ciebie (i czasem wrzasną ci dosłownie do ucha),
• punk i indie w małych klubach – małe pomieszczenie przy dużej głośności to najgorsze połączenie; hałas może być niemal taki, jak na wielkich arenach.

Niższe ryzyko (ale nie zerowe):

• koncerty klasyczne i orkiestrowe – tym razem mamy do czynienia z “hałasem” na poziomie ok. 70–95 dB, ale podczas kulminacyjnych momentów mogą przekroczyć 90 dB (trwa to jednak bardzo krótko),
• jazz i muzyka akustyczna – zazwyczaj są to najcichsze koncerty, ale wiadomo – mogą zdarzyć się też głośniejsze.

Tak naprawdę im bliżej sceny lub głośnika, tym głośniej. Ustawienie się z tyłu sali może obniżyć ekspozycję nawet o kilkanaście decybeli (o ile nie ma tam dodatkowych głośników). 

Warto zawsze mieć przy sobie zatyczki, bo nigdy nie wiadomo, kiedy hałas będzie dla ciebie nie do zniesienia (a przecież wychodzisz na koncert, by dobrze się bawić, a nie męczyć, prawda?). W naszym przypadku czasem i musical w teatrze jest za głośny!

Pamiętaj, że im bardziej zmęczony, niewyspany i przebodźcowany jesteś, tym głośniej będziesz odbierał poszczególne dźwięki. 

Zatyczki do uszu na koncert – które wybrać?

Są różne zatyczki i stopery do uszu i – jak możesz się już domyślisz – nie są one sobie równe. Te najtańsze, piankowe, które dostaniesz za złotówkę w aptece – to przeważnie najgorsze rozwiązanie na koncert (chociaż jak masz do wyboru nie mieć żadnych, a mieć tylko takie – lepsze będą tylko takie).

Na co zwrócić uwagę podczas wybierania stoperów?

Są dwa główne wskaźniki, na które warto zwracać uwagę:

• NRR,
• SNR.

NRR – Noise Reduction Rating – to wskaźnik redukcji hałasu, który został wprowadzony w Stanach Zjednoczonych, po czym zaakceptowały go również inne kraje. Oznacza on przybliżony poziom redukcji hałasu, wyrażony w dB. Zakres tego wskaźnika mieści się od zera do 33 decybeli. 

SNR – Single Number Rating – to jednowartościowa wartość redukcji szumów, która jest zgodna z międzynarodową normą ISO 4969-2. Jest on standardem oceny odporności na hałas poprzez redukcję hałasu o trzech częstotliwościach HML.

Sprawdźmy, jak wypadają poszczególne stopery pod kątem tych wskaźników i które z nich warto wybrać na koncert, by nie wygłuszyć wszystkiego.

Piankowe stopery (jednorazowe)

NRR – nawet 33 dB

Redukują hałas bardzo skutecznie, ale robią to po równo w każdej częstotliwości – przez co słyszysz muzykę trochę tak, jakbyś stał za ścianą. Poszczególne dźwięki znikają, a wokale stają się przytłumione. Sprawdzają się na budowie czy hali produkcyjnej albo nawet do spania, ale nie na koncercie.

Wyjątek: jeśli nie masz nic innego przy sobie, a hałas jest ekstremalny – lepsze to niż nic.

Muzyczne zatyczki (Musician Ear Plugs)

NRR/SNR: 12–25 dB

To właściwa kategoria dla fanów muzyki na żywo. Używają specjalnych filtrów akustycznych, które tłumią dźwięk równomiernie w całym spektrum częstotliwości – efekt jest taki, jakbyś po prostu lekko zmniejszył głośność. Muzyka brzmi tak samo, tylko ciszej.

Popularne modele:

• Loop Experience 2 – NRR 12 dB (wersja Plus z dodatkowym wkładem do 17 dB), dobra jakość dźwięku, pewne dopasowanie, jedno z najpopularniejszych rozwiązań dla fanów muzyki na żywo;
• Alpine MusicSafe Pro – wymienne filtry 16, 19 i 22 dB; pozwalają dostosować poziom ochrony do głośności wydarzenia;
• Minuendo Lossless – regulowane NRR od 7 do 25 dB za pomocą suwaka; drogie (około 500–600 zł), ale bardzo jeśli często chodzisz na koncerty, warto w nie zainwestować.

Ceny muzycznych zatyczek zaczynają się już od około kilkudziesięciu do stu złotych za przyzwoity model. To mniej niż bilet na większość koncertów. A przecież nie wyrzucasz ich po jednym użyciu, tylko korzystasz wielokrotnie.

Zatyczki formowane na miarę (custom moulded)

SNR: 15–25 dB (zależnie od filtra)

Najdroższe rozwiązanie – wykonane przez audiologa na odcisk twojego kanału słuchowego. Doskonałe dopasowanie, najlepsza jakość dźwięku, wieloletnia trwałość. Używają ich muzycy zawodowi, realizatorzy dźwięku i regularni bywalcy festiwali. 

Koszt: kilkaset do kilku tysięcy złotych, zależnie od producenta i filtrów. Odciski kanałów słuchowych warto odnawiać co kilka lat.

Dla dzieci

Dziecięce uszy są bardziej wrażliwe na hałas niż uszy dorosłych, a dodatkowo są mniejsze, więc standardowe zatyczki po prostu do nich nie pasują i zamiast pomagać, wkurzają maluchy ciągłym wypadaniem. Do wyboru są:

• nauszniki wygłuszające dla dzieci (np. Alpine Muffy, Banz) – sprawdzają się dla najmłodszych (już od niemowlęctwa; tylko dobierz odpowiedni rozmiar), wygodniejsze od zatyczek, łatwiejsze do założenia, no i trudniejsze do zgubienia,
• zatyczki dziecięce – dla starszych dzieci, które akceptują wkładanie czegoś do ucha; ważne, żeby były odpowiednio małe i miękkie.

Chcesz wybrać się na koncert z dzieckiem poniżej 3 lat? Zastanów się dwa razy, czy to dobre miejsce – dziecięcy słuch jest znacznie bardziej podatny na uszkodzenia, a maluch nie powie ci, że słuchanie muzyki fizycznie go boli. Będzie płakać, a twoim zadaniem jest domyślić się, w czym tkwi problem.

FAQ: Najczęstsze pytania o zatyczki na koncert

Czy w zatyczkach cokolwiek słychać?

Tak – i to zaskakuje większość osób, które próbują z nich korzystać po raz pierwszy. W profesjonalnych muzycznych zatyczkach wysokiej jakości słyszysz muzykę wyraźnie, tyle że tak, jakbyś ją troszkę przyciszył. Co ciekawe, niektórzy uważają, że w takich zatyczkach słyszą lepiej, bo muzyka nie jest już nadmiernym hałasem.

Czy muszę wkładać je na cały koncert?

Nie musisz, ale warto. Wyjmij je na spokojniejsze momenty, np. akustyczne ballady, ale podczas bardziej żywiołowych utworów oraz gdy jesteś blisko sceny i głośników – lepiej mieć je założone.

Czy zatyczki zmieniają brzmienie muzyki?

Najtańsze piankowe – tak, bardzo. Muzyczne – minimalnie lub wcale. Dobra para zatyczek dla muzyków przeważnie wpływa pozytywnie na odbiór dźwięku.

Jak je prawidłowo założyć?

Piankowe: zroluj w palcach do cienkiego walca, wsuń głęboko do kanału słuchowego i przytrzymaj przez kilkanaście sekund, aż się rozkleją i “nadmuchają”. Muzyczne: po prostu wsuń zgodnie z instrukcją.

Co jeśli zapomnę zatyczek?

Odsuń się od głośnika. Zrób sobie kilka przerw poza salą. Nie stój bezpośrednio przy wzmacniaczach, a najlepiej wybierz miejsce z dala od sceny. I na przyszłość – noś ze sobą parę zatyczek w plecaku, nawet gdy nie są ci potrzebne. Przynajmniej kolejny raz o nich nie zapomnisz.

Czy szum w uszach po koncercie mija?

Zazwyczaj tak – po kilku godzinach lub dobie. Ale “zazwyczaj” nie jest tym samym co “zawsze”. I nawet jeśli szum mija, każdy taki epizod pozostawia po sobie mikrouszkodzenia, które z czasem się kumulują.

Słuch masz jeden. I to na całe życie

Wzrok poprawiają okulary, kolano naprawi ortopeda (choć może to być bardzo kosztowne). Ze słuchem jest inaczej – aparaty słuchowe pomagają, ale nie przywracają w 100 procentach tego, jak słyszałeś wcześniej. Komórki rzęsate, które zniszczyłeś przez lata głośnych koncertów bez ochrony, niestety się nie zregenerują.

Dobre muzyczne zatyczki kosztują tyle co dwa bilety na koncert (a czasem nawet tyle, co jedna wejściówka), a mogą chronić twój słuch przez lata. I – co może być największym zaskoczeniem – nie psują odbioru muzyki. Wręcz przeciwnie: kiedy narząd słuchu przestaje walczyć z docierającym do niego hałasem, możesz w końcu skupić się na tym, po co na ten koncert poszedłeś.