Hanami – japoński rytuał zatrzymania się. Czego uczy nas podziwianie kwiatów?

Czym jest hanami? Kilkaset lat japońskiej tradycji

Już samo słowo wiele wyjaśnia. Rozłóżmy je na czynniki pierwsze. Hanami to połączenie dwóch japońskich słów: 

• hana – kwiat,
• mi – patrzeć. 

Czyli dosłownie jest to patrzenie na kwiaty. Brzmi prosto, prawda? A jednak za tą prostotą kryje się jedna z najpiękniejszych tradycji świata (która wcale taka łatwa, szczególnie w dzisiejszych czasach, nie jest).

Historia hanami

Początki tej tradycji sięgają okresu Nara, czyli VIII wieku naszej ery. Jej źródeł możesz doszukiwać się w zwyczaju hana no en, czyli uczcie kwiatów pochodzącej z Chin. 

Co ciekawe, pierwotnie wcale nie chodziło o kwitnące wiśnie. Japończycy z wypiekami na twarzy wyczekiwali kwitnienia moreli japońskiej. Później – pod koniec XVIII do XII wieku – popularność zaczęły zyskiwać kwiaty wiśni. Cesarz Saga pod kwitnącymi wiśniami wydawał przyjęcia, podczas których goście podziwiali kwiaty i pili sake. 

Niedługo później arystokracja organizowała wystawne uczty pod kwitnącymi wiśniami, pisała o nich wiersze i traktowała samo kwitnienie jako wydarzenie godne celebracji. Hanami było przywilejem elit – poetów, dworzan, uczonych.

Z czasem tradycja zaczęła schodzić do niższych warstw społecznych. W epoce Edo (XVII–XIX w.) pikniki pod wiśniami stały się powszechnym zwyczajem – dostępnym dla każdego, nie tylko dla tych z odpowiednim urodzeniem. A samurajowie znaleźli w sakurze coś głębszego: symbol nieuchronnego przemijania. Kwiat, który kwitnie zaledwie kilka dni i opada w pełni urody – czyż nie przypomina życia wojownika?

Jedną z najbardziej znanych anegdot historycznych związanych z hanami jest wielka uczta zorganizowana w 1594 roku przez Toyotomiego Hideyoshiego – jednego z najpotężniejszych władców feudalnej Japonii. W świątyni Daigo koło Kioto zebrało się podobno ponad tysiąc gości, a całe wzgórza obsadzone były kwitnącymi wiśniami sprowadzonymi specjalnie na tę okazję. To wydarzenie przeszło do historii jako Daigo no Hanami.

Od tamtej pory minęły wieki i świat jest już zupełnie innym miejscem, ale jedno się nie zmieniło: Japończycy wciąż wychodzą obserwować kwitnące wiśnie.

Sakura niczym Raffaello – wyraża więcej niż tysiąc słów

Dlaczego akurat wiśnia? Przecież wiosną kwitnie wiele drzew (przecież nawet na początku, gdy hanami dopiero się pojawiało, ludzie podziwiali inne kwitnące drzewa). A jednak to właśnie sakura – wiśnia – od wieków przyciąga Japończyków i obcokrajowców do podziwiania kwitnących kwiatów. Odpowiedź kryje się nie w samym wyglądzie kwiatu czy porze kwitnienia, ale w tym, co sobą symbolizuje.

Sakura kwitnie zaledwie 7–10 dni. Potem płatki opadają, przypominając opadający śnieg – to zjawisko Japończycy nazywają hanafubuki, czyli kwiatową zamiecią. I właśnie w tej kruchości, w tej nieuchronności końca, tkwi cały sens. W tradycyjnym japońskim światopoglądzie taka efemeryczność nie jest źródłem rozpaczy. Wręcz przeciwnie – dla Japończyków to raczej przypomnienie, by cieszyć się każdą chwilą życia i doceniać jego ulotne piękno.

Mono no aware – wzruszenie ulotnością

To uczucie ma nawet swoją nazwę. Mono no aware – tłumaczone jako “wzruszenie ulotnością” – to gorzko-słodkie uczucie, przepełnione jednocześnie smutkiem i głębokim zachwytem nad pięknem przemijających chwil. Niestety nie ma dobrego odpowiednika tego słowa w języku polskim. To taki stan, w którym doceniasz chwilę właśnie dlatego, że zdajesz sobie sprawę z tego, że… to właśnie chwila. Bardzo ulotna chwila.

Samurajowie odnajdywali w sakurze lustro swojego własnego losu. Mówiło się, że życie wojownika jest tak krótkie jak życie kwitnącego kwiatu wiśni – intensywne, piękne i nieuchronnie przemijające. Sakura była i nadal jest więc nie tylko drzewem, ale również w pewnym sensie filozofią zapisaną w naturze.

Sakura jako moment przejścia

W ogrodach zen sakura symbolizuje moment przejścia. Jej obecność na ścieżkach kontemplacji oznacza nie tylko piękno natury, ale też duchowe oczyszczenie przez kontakt z tym, co nietrwałe. W poezji haiku – tej, która wymaga uchwycenia myśli w kilku słowach – sakura od wieków pojawia się jako metafora życia, odrodzenia i nieuchronnego końca.

Jest w tym coś, co wykracza poza japońską kulturę i przemawia do każdego z nas, prawda? Mogłeś nigdy nie być w kraju kwitnącej wiśni, a mimo wszystko poczuć, że właśnie hanami potrzebujesz.

Jak wygląda hanami dziś?

Wyobraź sobie park, w którym każde wolne miejsce na trawie jest zajęte. Maty rozłożone ramię w ramię, zapachy jedzenia unoszące się w powietrzu, gdzieś w tle śmiech dzieci. A nad tym wszystkim góruje różowe sklepienie kwitnących wiśni. Tak wygląda hanami w Japonii dziś. I praktycznie tak samo wyglądało sto lat temu.

Przygotowania zaczynają się na długo przed samą chwilą. Najlepsze miejsca w parkach bywają zajmowane na kilka godzin, a niekiedy nawet kilka dni wcześniej – ktoś musi przyjść jako pierwszy i rozłożyć matę lub koc, żeby zarezerwować skrawek trawy dla całej grupy. To niepisana, ale powszechnie szanowana zasada.

Jak przygotować się do pikniku na hanami?

Na piknik przynosi się tradycyjne dango – kulki ryżowe na patyczku – a do picia sake lub piwo. Japończycy mają nawet przysłowie, które oddaje ducha takiego spotkania: hana yori dango, czyli lepsze dango od kwiatów – żartobliwe przypomnienie, że uczta potrafi przyćmić nawet najpiękniejszy widok.

Co potem?

Gdy zapada zmrok, zabawa wcale się nie kończy. W dużych miastach popularne są yozakura – nocne hanami. W tokijskim parku Ueno kwitnące wiśnie oświetlane są papierowymi lampionami, które nadają całości niemal magiczny, bajkowy klimat. “Nocna sakura” wygląda zupełnie inaczej niż ta w świetle dnia – jest bardziej intymna, tajemnicza, jakbyś przebywał gdzieś między jawą a snem (snem, z którego nie warto się budzić). 

Skąd Japończycy wiedzą, że to już?

Ale żeby w ogóle wiedzieć, kiedy wybrać się na hanami, trzeba śledzić sakura zensen – front kwitnienia. Co roku Japońska Agencja Meteorologiczna ogłasza prognozę, którą z uwagą śledzą praktycznie wszyscy w kraju. Mówi się o niej w telewizji, w gazetach oraz w mediach społecznościowych. 

Pierwsze kwiaty pojawiają się na wyspie Okinawa, a front przesuwa się stopniowo na północ, docierając na Hokkaido znacznie później. W Tokio, Kioto i Osace pora kwitnienia przypada zazwyczaj na przełom marca i kwietnia.

Jakie są najlepsze miejsca w Japonii na hanami?

W Tokio najbardziej kultowym miejscem jest oczywiście Ueno, o którym już wspomnieliśmy. Ale prawdziwi miłośnicy hanami cenią też Shinjuku Gyoen, Chidorigafuchi czy spokojniejszy park Inokashira. 

W Kioto zachwyca Maruyama, Arashiyama i okolice świątyni Daigoji – tej samej, przy której przed wiekami ucztował Toyotomi Hideyoshi. 

W Osace wiśnie kwitną spektakularnie w parku wokół zamku Osaka, a widok różowej chmury na tle historycznych murów zapiera dech w piersiach.

Tak naprawdę nie ważne, które z tych miejsc wybierzesz. O wiele ważniejsze jest, byś się po prostu zatrzymał i z uważnością zachwycił kwitnącymi drzewami.

Hanami poza Japonią

Nie musisz kupować biletu do Tokio, żeby poczuć ducha hanami. Ta tradycja już od lat zakorzenia się w kolejnych krajach i Polska nie jest tu wyjątkiem.

Hanami w Polsce – gdzie się je obchodzi? 

W Polsce poszukiwania kwitnących wiśni (o ile nie masz ich we własnym ogrodzie) warto zacząć od ogrodów botanicznych. Wiele z nich posiada piękne kolekcje drzew wiśniowych i ozdobnych śliwek, które wiosną prezentują się bajkowo. Za to ogrody japońskie, które funkcjonują m.in. we Wrocławiu i w Łodzi, idą o krok dalej i starannie skomponowaną przestrzenią sprawiają, że możesz poczuć się tak, jakbyś teleportował się do Kraju Kwitnącej Wiśni. 

Warto też rozejrzeć się po własnym mieście – parki, skwery, a nawet osiedlowe alejki potrafią wiosną zaskoczyć pięknem kwitnących drzew, które przez cały rok stoją niezauważone. I to naprawdę nie muszą być wiśnie. Każde kwitnące kwiaty nadadzą się do tego, by się przy nich zatrzymać i przez chwilę pokontemplować.

Festiwal Hanami w Warszawie

A jeśli chcesz pójść o krok dalej – w Warszawie odbywa się oficjalny Festiwal Hanami, organizowany od 2021 roku przez Fundację Ikigai. Festiwal odbywa się w Ogrodzie Botanicznym Polskiej Akademii Nauk w Powsinie i jest organizowany w ścisłej współpracy z Ogrodem jako ukoronowanie Miesiąca Japońskiego. To plenerowe wydarzenie łączy elementy pikniku, konwentu, festiwalu i targów – można odpocząć na trawie, wziąć udział w warsztatach, obejrzeć pokazy sztuk walki, posłuchać wykładów albo po prostu chłonąć klimat. Jest tam coś:

• dla fanów japońskiej kultury, 
• dla rodzin z dziećmi,
• dla tych, którzy chcą po prostu spędzić wiosenny dzień na świeżym powietrzu w pięknym otoczeniu.

Przygotuj własne hanami

Ale hanami możesz zorganizować też na własną rękę. Nie potrzebujesz do tego dalekich wyjazdów, festiwalu, ogrodu japońskiego ani specjalnego miejsca. 

Przygotuj:

• koc, 
• coś dobrego do jedzenia, 
• kogoś bliskiego (albo tylko siebie, jeśli chcesz kontemplować w ciszy i samotności).

Poszukaj drzewa, które właśnie kwitnie. Może to być wiśnia, może jabłoń, może forsycja za oknem. Zatrzymaj się na chwilę. Odpocznij. Weź głęboki oddech. Zachwyć się. 

Dlaczego hanami jest nam tak potrzebne?

Żyjemy szybko. Listy zadań ciągną się w nieskończoność. Powiadomienia wytrącają nas ze skupienia tak często, że… nie ma mowy o jakimkolwiek skupieniu. Terminy gonią terminy, a spotkania – nawet te prywatne – odbywają się w biegu. 

Gdzieś po drodze zgubiliśmy umiejętność, którą kiedyś mieliśmy wszyscy – umiejętność zwykłego siedzenia i patrzenia. Odpoczywania. Teraz często mówimy, że to nuda, ale wcale tak nie jest. Moment zatrzymania jest nam tym bardziej potrzebny, im bardziej temu zaprzeczamy. Hanami nam o tym przypomina.

Uzdrawiający kontakt z naturą

Japończycy od dawna wiedzieli, że kontakt z naturą leczy. Blisko spokrewniona z hanami tradycja shinrin-yoku – czyli kąpiele leśne – narodziła się w Japonii w 1982 roku jako odpowiedź na rosnący problem stresu i wypalenia w miejskim społeczeństwie. Badania naukowe potwierdzają, że już kilkunastominutowy spacer wśród drzew prowadzi do obniżenia poziomu kortyzolu, a zaledwie 10 minut w lesie obniża ciśnienie krwi. 20 minut wystarczy, by poprawić nastrój. Potwierdzono też pozytywny wpływ kąpieli leśnych na osoby cierpiące na zaburzenia nastroju, nadciśnienie, depresję i niektóre choroby układu nerwowego.

Hanami działa na podobnej zasadzie. Kiedy siadasz pod kwitnącym drzewem i po prostu patrzysz, twój mózg dostaje coś, czego desperacko potrzebuje: przerwę od nieustannego przetwarzania bodźców. Kontakt z naturą poprawia funkcje poznawcze, zwiększa uwagę, pamięć i kreatywność, dając mózgowi możliwość odnowy po przeciążeniu poznawczym.

Hanami a wspólnotowość

Jest jeszcze jeden wymiar hanami, o którym łatwo zapomnieć w dobie nieustannego scrollowania – wspólnotowość. Tradycyjne japońskie hanami to nie jest chwila dla siebie (choć mi zachęcamy chociażby do samotnego zatrzymania się), ale czas z rodziną czy przyjaciółmi. W świecie, w którym coraz trudniej o prawdziwe, nierozpraszane ciągłym sięganiem po telefon bycie razem, taki piknik pod wiśnią staje się czymś więcej niż przyjemnością. Pomaga nam zadbać o relacje, które choć są dla nas bardzo ważne, często schodzą na drugi plan. Zdecydowanie zbyt często.

Twoje własne hanami – praktyczny mini-przewodnik

Hanami nie wymaga drogich biletów ani podróży na koniec świata. Wystarczy świadoma decyzja, że chcesz przeżyć własne hanami. Oto jak to zrobić.

Krok 1: Znajdź swoje drzewo 

Nie musi to być japońska wiśnia. Może być jabłoń w pobliskim parku, kwitnąca magnolia przy sąsiedniej ulicy albo forsycja za płotem, a nawet kwiaty na twoim własnym podwórku. Rozejrzyj się wokół – wiosną kwitnące drzewa są dosłownie wszędzie, tylko rzadko kiedy naprawdę zwracamy na nie uwagę, bo ciągle pędzimy i jesteśmy myślami w przyszłości.

Krok 2: Przygotuj przestrzeń 

Weź koc lub matę – coś, na czym usiądziesz wygodnie i spędzisz chwilę dłużej. Nie stój, nie rób zdjęć w biegu. Usiądź i daj sobie pozwolenie na chwilę beztroski.

Krok 3: Zadbaj o jedzenie i picie 

Japończycy przynoszą na hanami dango i sake. Ty możesz sięgnąć po własne ulubione przekąski. To mogą być np.:

• termos z herbatą – zieloną, miętową lub imbirową (taką, jaką lubisz),
• coś słodkiego – mochi, jeśli lubisz japońskie akcenty, albo zwykłe domowe ciastko.

Chodzi o to, żeby jeść powoli i z przyjemnością, a nie – jak zwykle – w biegu, scrollując Instagrama.

Krok 4: Zdecyduj, z kim spędzisz ten czas

Hanami najlepiej spędzać z bliskimi, ale jeśli bardzo tego potrzebujesz – możesz spędzić ten czas w samotności. Z bliskimi to czas pełen ciekawych rozmów i radości. Samemu to chwila ciszy, która potrafi być zaskakująco regenerująca. 

Krok 5: Wybierz odpowiednią porę 

Pora dnia robi ogromną różnicę, więc wybierz taką, która najbardziej ci odpowiada i która najbardziej cię zachęca:

• poranek – światło jest miękkie i złote, powietrze świeże, a ludzi w okolicy mało. Idealne, jeśli szukasz ciszy i skupienia (tylko ubierz się cieplej),
• południe – żywe kolory, dużo słońca, świetne warunki do fotografii,
• złota godzina przed zachodem – ciepłe, bursztynowe światło sprawia, że kwitnące drzewa wyglądają jak z bajki. To najpiękniejsza pora na hanami,
• wieczór – jeśli masz blisko latarnie lub lampiony, nocna wersja ma swój niepowtarzalny urok. Własna yozakura.

Hanami – podsumowanie

Wróćmy do Tokio, parku Ueno, początku kwietnia. Do tych ludzi na matach, do różowych płatków unoszących się w powietrzu, do ciszy, która paradoksalnie panuje pośród tłumu. Teraz wiesz już, że to, co widzisz, to nie tylko piknik pod drzewami. To kilkanaście wieków tradycji, filozofia przemijania, rytuał uważności i przypomnienie, że piękno istnieje – nawet jeśli trwa tylko chwilę.

A może właśnie dlatego, że trwa tylko chwilę?

Mono no aware – to uczucie gorzko-słodkiego zachwytu – nie jest zarezerwowane dla Japończyków. Masz je w sobie za każdym razem, gdy łapiesz się na tym, że coś przemija zbyt szybko. Ostatni dzień wakacji. Wieczór, który był zbyt piękny, żeby był prawdziwy (a jednak). Twoje dziecko, które nagle wydaje się starsze niż jeszcze wczoraj. Wiesz, o czym mówimy.

Hanami jest odpowiedzią na to uczucie. Nie zatrzymuje czasu (bo tego niestety nie da się zrobić), ale uczy, jak go przeżyć i mimo wszystko się nim zachwycić.

Nie musisz lecieć do Japonii. Nie musisz czekać na idealny dzień ani idealne miejsce. Gdzieś niedaleko ciebie kwitnie właśnie jakieś drzewo. Może wiśnia, może jabłoń, może skromna forsycja przy bocznej ulicy? Weź koc. Zaproś kogoś bliskiego albo idź sam. Usiądź. Patrz. To twoje hanami. I już najwyższy czas, żebyś je przeżył.