Filmy o artystkach – które produkcje warto znać?

Jakie filmy o kobietach-artystkach warto obejrzeć?

Proponujemy ci dziś siedem produkcji, które zostały docenione zarówno przez widzów, jak i przez krytyków. Wśród nich są takie filmy jak:

• Zakochana Jane (2007),
• Iris (2001),
• Papusza (2013),
• Ostatnia stacja (2009),
• Frida (2002),
• Maudie (2016),
• Wielkie oczy (2014).  

O kim są? Sprawdźmy to!

Zakochana Jane (2007)

Tytuł oryginalny: Becoming Jane

Zakochana Jane to brytyjski film reżysera Juliana Jarrolda. Anne Hathaway wcieliła się w nim w postać znanej pisarki, Jane Austen. Jako młoda kobieta marzyła o prawdziwej miłości, ale jednocześnie żyła pod koniec XVIII wieku, w którym to najwięcej do powiedzenia w temacie zamążpójścia mieli jej rodzice. A ci zaś chcieli, by córka wyszła za kogoś, kto zapewni godne życie rodzinie, choćby miała to zrobić pomimo braku uczucia.

Pech (lub szczęście! Zależy, z czyjej perspektywy patrzeć) chciał, że zakochała się w młodym adwokacie, Tomie Lefroyu (w tej roli James McAvoy), a w dodatku Irlandczyku, który jest arogancki, a jednocześnie bystry. Zaintrygował młodziutką Jane, ku niezadowoleniu jej rodziny. Ten romans stał się inspiracją dla jej powieści “Duma i uprzedzenie” oraz “Rozważna i romantyczna”, a koniec końców z tych powieści jest znana, prawda?

Sama produkcja zaś jest pełna uroku, przepięknych angielskich krajobrazów oraz emocji, które miały nieoceniony wpływ na kształ twórczego życia Jane Austen oraz jej dzieł. Kto wie, czy napisałaby tak dobre książki, gdyby nie przeżyła tamtych uniesień…

Iris (2001)

Tytuł oryginalny: Iris

Wiesz, kim była Iris Murdoch? Była brytyjską pisarką, która w późnych latach swojego życia zachorowała na Alzheimera (zmarła w 1999 roku, przeżywszy niespełna 80 lat). W filmie wciela się w nią Kate Winslet, która otrzymała za tę rolę Nagrodę Publiczności Europejskiej Nagrody Filmowej w kategorii “Najlepsza europejska aktorka”, Nagrodę Stowarzyszenia Krytyków Filmowych z Los Angeles w kategorii “Najlepsza aktorka drugoplanowa” oraz liczne nominacje. Dlaczego drugoplanowa? Bo zagrała “tylko” młodą Iris. Tę starszą zaś – Judi Dench, która została nagrodzona statuetką BAFTA w kategorii “Najlepsza aktorka pierwszoplanowa”. 

W filmie możesz zobaczyć zarówno młodość i początki kariery tej pisarki, jak i ostatnie lata jej życia, które – niestety – zostały naznaczone chorobą. W głównym czasie trwania akcji pisze ona swoją ostatnią książkę, jednocześnie wspominają swoje życie. Gdy była młoda, lubiła myśleć (co niestety choroba Alzheimera zaburza). Była filozofką, która miała wielu kochanków i jednego wielbiciela. Swoją drogą tego ostatniego poślubiła i ta miłość – wbrew chorobie – trwała do samego końca jej życia. A może i dłużej?

Papusza (2013)

Tytuł oryginalny: Papusza

Papusza, pierwsza romska poetka, która tak naprawdę nazywała się Bronisława Wajs. Jako młoda kobieta łamała tabu obecne w życiu swojej społeczności, pisząc wiersze inspirowane życiem Romów, i publikując je. W 1910 roku nie było aż takiej swobody, którą mamy dziś. Tym bardziej nie było jej w zamkniętych społecznościach, takich jak romska (które zresztą do dziś słyną z izolowania się od reszty społeczeństwa).

Jak doszło do tego, że Papusza zaczęła pisać? Do taboru jej rodziny dołączył poeta i wydawca, Jerzy Ficowski. Poznał Bronisławę i od razu zauważył w niej poetycki talent. Dzięki niemu spisała swoje wiersze. Mężczyzna przetłumaczył je następnie na język polski i wydał. 

Film został nakręcony w Tokarni, Łęczycy, Ornecie, Warszawie, Nowym Sączu oraz na zamku Książ. Kolorystyka jest czarno-biała, a dialogi są głównie w języku romskim. Nie jest to wyłącznie biograficzna produkcja, ale również film o cenie, jaką człowiek musi zapłacić za bycie artystą. 

Główną rolę zagrała Jowita Budnik. Ojca Papuszy zagrał Zbigniew Waleryś (otrzymał nagrodę dla najlepszego aktora drugoplanowego podczas Festiwalu Filmowego w Gdyni oraz Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Valladolid), a Jerzego Ficowskiego – Antoni Pawlicki. Produkcja naprawdę jest warta obejrzenia, o czym świadczą liczne nagrody, m.in.:

• wyróżnienie specjalne jury podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Karlowych Warach,
• “Brązowa Kamera 300” dla Krzysztofa Ptaka i Wojciecha Staronia podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego “Manaki Brothers”,
• nagrodę jury młodzieżowego oraz nagrodę za reżyserię dla Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauzego podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Valladolid,
• nagrodę w sekcji “Open Horizons” podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Salonikach. 

Ciekawostka: Papusza oznacza tyle co lalka. 

Ostatnia stacja (2009)

Tytuł oryginalny: The Last Station

Choć film ten opowiada o ostatnich miesiącach życia rosyjskiego pisarza, Lwa Tołstoja (znanego z takich dzieł jak chociażby Wojna i pokój czy Anna Karenina), to ważnym jego elementem jest konflikt jego żony (która również jest pisarką) z jego uczniami i zwolennikami, którzy pragnęli, by mężczyzna stał się ich duchowym prorokiem. W czasie, gdy poznajemy bohaterów, Sofija jest żoną Lwa od prawie 50 lat. Jest dla niego również muzą i kochanką… Urodziła mu trzynaścioro dzieci. Sześć razy przepisała odręcznie Wojnę i pokój… A na koniec dowiedziała się, że jej mąż chce przekazać majątek i prawa do swoich dzieł… narodowi rosyjskiemu. Próbuje mu więc przemówić do rozsądku i sięga po wszelkie możliwe sposoby, by to zrobić. 

W roli Lwa zagrał Christopher Plummer, a w Sofiję wcieliła się Helen Mirren. Co ciekawe, film został nakręcony w Niemczech, choć jego akcja toczy się w Rosji. Produkcja otrzymała liczne nominacje, m.in. do Oscarów, Złotych Globów czy Satelitów, ale koniec końców nie otrzymała żadnej z tych nagród. Mimo to warto ją obejrzeć. 

Frida (2002)

Tytuł oryginalny: Frida

Czy można zamienić ból w sztukę? Historia Fridy Kahlo pokazuje, że tak.

Frida opowiada o życiu i twórczości tej niezwykłej kobiety. W główną rolę wcieliła się Salma Hayek, która przez lata zabiegała o realizację projektu i ostatecznie stworzyła jedną ze swoich najbardziej cenionych kreacji.

Życie meksykańskiej malarki od początku nie było łatwe. Jako dziecko zachorowała na polio, przez co jedna z jej nóg była krótsza. Jeszcze większy wpływ na jej przyszłość miał jednak tragiczny wypadek autobusowy, któremu uległa jako nastolatka. Urazy były tak poważne, że przez wiele miesięcy była unieruchomiona. To właśnie wtedy zaczęła malować.

Z czasem poznała Diego Riverę (Alfred Molina) – słynnego meksykańskiego muralistę. Między artystami szybko narodziło się uczucie. Ich związek był nie tylko namiętny, lecz również burzliwy. Oboje mieli silne charaktery, a ponadto Diego słynął z licznych romansów. Frida wielokrotnie cierpiała z powodu jego niewierności, ale jednocześnie nie potrafiła od niego odejść.

Twórcy filmu pokazują nie tylko jej życie prywatne, ale również artystyczną drogę. Możesz zobaczyć w nim, jak powstawały obrazy inspirowane cierpieniem, samotnością i walką o własną niezależność. Nie brakuje także wątków politycznych – Frida i Diego byli bowiem zaangażowanymi komunistami, a przez pewien czas gościli nawet Lwa Trockiego, którego zagrał Geoffrey Rush.

Produkcję wyreżyserowała Julie Taymor na podstawie biografii artystki autorstwa Haydena Herrery. Zdjęcia realizowano w Meksyku, między innymi w mieście Meksyk oraz San Luis Potosí, dzięki czemu film zachwyca kolorami i atmosferą kraju, z którym Frida była związana przez całe życie.

Film został doceniony zarówno przez widzów, jak i krytyków. Otrzymał sześć nominacji do Oscara, a statuetki zdobył za:

• najlepszą charakteryzację,
• najlepszą muzykę autorstwa Elliota Goldenthala.

Produkcja była także nominowana do Złotych Globów, BAFTA oraz nagród Gildii Aktorów Ekranowych. Szczególne uznanie zdobyła rola Salmy Hayek, która dla wielu widzów na zawsze pozostanie filmową Fridą Kahlo.

Co ciekawe, w 2025 roku film został wpisany do Narodowego Rejestru Filmowego Stanów Zjednoczonych jako dzieło o szczególnym znaczeniu kulturowym, historycznym i artystycznym.

Maudie (2016)

Tytuł oryginalny: Maudie

Maud Lewis jest dziś uznawana za jedną z najważniejszych kanadyjskich malarek, choć przez większą część życia niewiele osób wierzyło, że odniesie sukces. Kobieta cierpiała na reumatoidalne zapalenie stawów, które powodowało ból i ograniczało jej sprawność. Mimo to nie zamierzała rezygnować z marzeń o samodzielnym życiu i malowaniu.

Po śmierci rodziców Maud postanowiła opuścić rodzinny dom. Odpowiedziała na ogłoszenie zamieszczone przez Everetta Lewisa (Ethan Hawke), samotnego rybaka mieszkającego w niewielkim domu w Nowej Szkocji. Została jego gospodynią, a z czasem między bohaterami narodziło się uczucie. Nie była to jednak łatwa relacja. Everett miał trudny charakter, był zamknięty w sobie i nie potrafił okazywać emocji. Za to Maud była pełna życia i twórczej energii.

W wolnych chwilach Maud malowała. Początkowo tworzyła niewielkie, kolorowe obrazy przedstawiające zwierzęta, krajobrazy i sceny z codziennego życia. Z czasem jej prace zaczęły przyciągać coraz większą uwagę, a ona sama stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych kanadyjskich artystek ludowych.

W filmie zobaczysz zarówno jej twórczość, jak i codzienną walkę o niezależność. 

Wielkie oczy (2014)

Tytuł oryginalny: Big Eyes

W latach 60. XX wieku świat zachwycał się obrazami przedstawiającymi dzieci o dużych, smutnych oczach. Ich autor, Walter Keane (Christoph Waltz), szybko stał się celebrytą i jednym z najbardziej rozpoznawalnych artystów w Stanach Zjednoczonych. Problem w tym, że to jednak nie on był ich twórcą…

Za słynnymi obrazami stała jego żona, Margaret Keane (Amy Adams) – utalentowana malarka, która przez lata pozostawała w cieniu męża. Kobieta tworzyła w ukryciu, podczas gdy Walter budował własną legendę, sprzedawał obrazy, udzielał wywiadów i konsekwentnie przypisywał sobie jej zasługi. 

Margaret przez długi czas milczała, tracąc nie tylko prawo do własnych dzieł, ale również poczucie wolności. Z czasem jednak zaczęła walczyć o prawdę. Nie było to jednak proste – Walter był charyzmatyczny, bezwzględny i doskonale wiedział, jak manipulować opinią publiczną.

Film pokazuje nie tylko konflikt między małżonkami, ale również mechanizmy świata sztuki i mediów, które pozwalają zbudować fałszywą legendę. W tle widzimy narodziny komercyjnego sukcesu, w którym obrazy Margaret trafiają na pocztówki, plakaty i do masowej sprzedaży, a ich prawdziwa autorka pozostaje anonimowa (albo inaczej: ludzie wierzą, że autorem dzieł jest ktoś zupełnie inny).

W pewnym momencie sprawa trafiła do sądu, gdzie miało zostać rozstrzygnięte, kto naprawdę jest autorem “wielkich oczu”. Proces stał się symbolicznym starciem prawdy z kłamstwem i walką o uznanie. Z racji tego, że są nie potrafił podjąć decyzji, Walter i Margaret mieli na sali rozpraw namalować obrazy z “wielkimi oczami”…

Produkcję wyreżyserował Tim Burton, znany z takich filmów jak Alicja w Krainie Czarów czy Mroczne cienie. Scenariusz napisali Scott Alexander i Larry Karaszewski. W rolach głównych występują Amy Adams i Christoph Waltz, którzy stworzyli wyrazisty duet skonfliktowanych małżonków.

Film został dobrze przyjęty przez krytyków i widzów, a szczególne uznanie zdobyła rola Amy Adams. Aktorka otrzymała za nią Złoty Glob w kategorii “Najlepsza aktorka w komedii lub musicalu”.

Najciekawsze filmy o artystkach – podsumowanie

Historie kobiet-artystek, które poznaliśmy w tych filmach, łączy kilka wspólnych doświadczeń. To opowieści podejmujące tematy trudne. Traktują one o talentach, które długo pozostawały w cieniu, o twórczości rodzącej się w trudnych warunkach… a każda z bohaterek mierzy się z innym rodzajem ograniczeń – społecznymi, rodzinnymi, zdrowotnymi czy wynikającymi z relacji z najbliższymi.

W Zakochanej Jane i Iris widzimy, jak życie prywatne i emocje przenikają się z twórczością literacką. Papusza i Frida pokazują, jak silny wpływ na sztukę mają doświadczenia marginalizacji, cierpienia i kulturowych ograniczeń. Z kolei Maudie, Ostatnia stacja i Wielkie oczy opowiadają o kobietach, które przez lata musiały walczyć o uznanie swojej pracy i niezależność twórczą.

To filmy, które nie tylko przybliżają biografie artystek, ale też pokazują, jak trudno było kobietom zaistnieć w świecie sztuki jeszcze nie tak dawno temu. Jednocześnie udowadniają, że mimo przeciwności ich twórczość potrafiła przetrwać i zyskać uznanie na całym świecie.