Łyżwiarstwo figurowe – wszystko, co musisz wiedzieć, zanim obejrzysz występ

Czym jest łyżwiarstwo figurowe?

To – choć początki były ciekawe – zimowa dyscyplina sportu. Polega ona na jeździe na łyżwach, ale nie takiej zwykłej byle do przodu (w ogóle łyżwiarze figurowi rzadko jeżdżą do przodu). Pojawiają się w nim różne figury, takie jak piruety, wyskoki, twizzle, podnoszenia, kroki i nie tylko (o nich za chwilę). 

Można występować:

• solo (kategoria solistów i kategoria solistek),
• w parach (pary sportowe i pary taneczne),
• w zespołach (tzw. formacjach, od 2014 roku). 

Są jeszcze konkurencje, których nie znajdziemy na Igrzyskach Olimpijskich, a które oczywiście można trenować i które pojawiają się na innych zawodach bądź pokazach.

Chociaż przypomina trochę gimnastykę artystyczną, łyżwiarstwo figurowe jest zapewne trudniejsze. Oprócz giętkości i świetnej koordynacji ruchu, sportowcy muszą mieć zdolności taneczne, czasem odrobinę aktorskie i poczucie rytmu, a także świetną kondycję i równowagę.

Konkurencje olimpijskie – łyżwiarstwo figurowe

Soliści – rywalizacja indywidualna mężczyzn. Każdy zawodnik prezentuje program krótki i program dowolny, a ich suma daje wynik końcowy. W programach pojawiają się skoki, obroty, spirale i sekwencje kroków. Różnice między kategoriami widać m.in. w doborze elementów technicznych – to, co jest dozwolone u solistów (np. poczwórne skoki), nie zawsze pojawia się w rywalizacji kobiet.

Solistki – zasady są podobne jak u mężczyzn: program krótki i dowolny decydują o nocie łącznej. Łyżwiarki wykonują skoki, piruety i sekwencje kroków, jednak przepisy dotyczące liczby i rodzaju elementów różnią się od tych obowiązujących w rywalizacji solistów. To sprawia, że obie konkurencje, choć pozornie podobne, mają swoją specyfikę.

Pary sportowe – duet kobiety i mężczyzny, w którym liczy się nie tylko technika, ale i zaufanie. Oprócz elementów wykonywanych równolegle (np. skoków) pojawiają się charakterystyczne dla tej konkurencji skoki wyrzucane, wysokie podnoszenia, obroty w parach czy spirale śmierci (mężczyzna kręci się w miejscu, trzymając za rękę kobietę, która niemal leżąc na lodzie robi wokół niego spiralę). Program krótki i dowolny – tak jak w konkurencjach solowych – składają się na końcowy wynik.

Pary taneczne – tu najważniejsze są rytm, interpretacja muzyki i precyzyjna praca nóg w bliskim trzymaniu partnerów. W przeciwieństwie do par sportowych nie zobaczysz tu rzutów ani klasycznych skoków, a podnoszenia są ograniczone wysokością (nie mogą przekraczać barków partnera). O wyniku decyduje taniec krótki i taniec dowolny.

Konkurencje nieolimpijskie

Łyżwiarstwo synchroniczne – rywalizacja zespołów liczących od 12 do 20 osób. Zawodnicy tworzą na lodzie skomplikowane formacje – koła, linie, bloki czy skrzyżowania – i muszą poruszać się jak jeden organizm. Im bliższe ustawienie i trudniejsze przejścia, tym większe wyzwanie techniczne.

Teatr na lodzie – forma grupowa o bardziej artystycznym charakterze. Pozwala na użycie rekwizytów, rozbudowanych kostiumów i narracji. Nie ma tu tak sztywnej struktury jak w łyżwiarstwie synchronicznym. Zdecydowanie ważniejsza są opowieść i efekt sceniczny.

Pokazy specjalne – historyczna konkurencja polegająca na wykonywaniu skomplikowanych wzorów na lodzie. Dziś spotykana głównie w pokazach, kiedyś była jedną z podstaw łyżwiarstwa figurowego (także na Igrzyskach). 

Four skating – występ czteroosobowej grupy (dwie kobiety i dwóch mężczyzn), która łączy elementy jazdy indywidualnej, parowej i zespołowej. Wymaga doskonałej synchronizacji.

Adagio skating – odmiana par sportowych prezentowana głównie w pokazach i rewiach. Dominują w niej efektowne, często akrobatyczne podnoszenia, a mniej miejsca zajmują klasyczne elementy wymagane w zawodach.

Acrobatic skating – połączenie łyżwiarstwa figurowego z elementami akrobatyki i gimnastyki.

Kto może startować (albo w ogóle trenować jazdę figurową na łyżwach)? 

Tak naprawdę każdy – od najmłodszych po najstarszych. W sporcie jednak są kategorie młodzieżowe i seniorskie (ta ostatnia rozpoczyna się od 17 roku życia, a kończy tak naprawdę wtedy, gdy łyżwiarz bądź łyżwiarka kończy karierę, czyli w wieku ok. 25-30 lat. Choć zdarzyły się przypadki, w których startowali nawet starsi zawodnicy, np. Deanna Stellato-Dudek, która w wieku 40 lat zdobyła tytuł mistrzyni Kanady w parach sportowych, a rok później to powtórzyła). 

W USA, Kanadzie i Europie Zachodniej dynamicznie rozwija się kategoria adult skating, przeznaczona dla osób trenujących rekreacyjnie. Zawodnicy dzieleni są nie tylko według wieku, ale też poziomu umiejętności – od Adult Pre-Bronze, przez Bronze, Silver i Gold, aż po Masters (Novice, Junior, Senior). Co ciekawe, także w tej kategorii wykonywane są trudne elementy – pierwszy potrójny skok wśród dorosłych amatorów wykonano już w 2003 roku.

Trenując łyżwiarstwo figurowe, nie można ograniczać się jednak tylko do jazdy na łyżwach. Trzeba ćwiczyć również:

• elastyczność i gibkość ciała (a więc gimnastykę),
• poczucie rytmu, taniec (a więc balet),
• kondycję (przykładowo bieganie).

Innymi słowy: jest to sport bardzo wymagający. 

Kategorie wiekowe w łyżwiarstwie figurowym

Podziałów jest kilka – zależnie od kraju, zawodów i poziomu zaawansowania. Najczęściej spotkasz system używany przez Międzynarodową Unię Łyżwiarską (ISU), w którym wyróżnia się kategorie: Senior, Junior oraz Novice (z podziałem na Advanced, Intermediate i Basic Novice). To właśnie według tego schematu organizowane są najważniejsze zawody międzynarodowe.

Istnieją też inne podziały – bardziej rozbudowane – obejmujące poziomy od Seniora i Juniora, przez Novice i Intermediate, aż po Juvenile, Preliminary czy nawet Pre-Preliminary. W niektórych cyklach międzynarodowych (np. European Criterium) funkcjonują dodatkowe nazwy kategorii, takie jak Debs, Springs, Cubs czy Chics. Nazewnictwo może się więc różnić, ale zasada jest jedna: im wyższa kategoria, tym większe wymagania techniczne.

A jak to wygląda w Polsce? Kategorie wiekowe łyżwiarzy i łyżwiarek figurowych

Od sezonu 2019/2020 Polski Związek Łyżwiarstwa Figurowego wprowadził podział na grupy podstawowe i dodatkowe (do 18. roku życia w konkurencjach solowych i parowych). Mistrzostwa Polski rozgrywane są w grupach podstawowych – od klas brązowej, srebrnej i złotej (w ramach Mistrzostw Polski Młodzików), przez Mistrzostwa Polski Juniorów Młodszych i Juniorów, aż po Młodzieżowe Mistrzostwa Polski i Mistrzostwa Polski Seniorów.

W łyżwiarstwie figurowym wyczynowym w Polsce obowiązują m.in. kategorie: Senior, Młodzieżowiec, Junior, Junior Młodszy A i B oraz klasy złota, srebrna, brązowa i wstępna. W łyżwiarstwie synchronicznym system wygląda nieco inaczej i obejmuje m.in. Seniorów, Juniorów, Advanced i Basic Novice czy Juvenile.

Limity wiekowe – kiedy można startować w zawodach w łyżwiarstwie figurowym?

W zawodach międzynarodowych seniorów organizowanych przez ISU mogą startować zawodnicy, którzy ukończyli 15 lat przed 1 lipca danego roku. W kategorii juniorów górna granica to 19 lat (również liczona przed 1 lipca), a w mistrzostwach świata juniorów wymagane jest ukończenie 14 lat. 

Czego potrzebujesz, by trenować łyżwiarstwo figurowe? 

Łyżew! Ale nie jakichkolwiek… bo łyżwy figurowe są:

• wyższe,
• cięższe,
• sztywniejsze niż pierwsze lepsze łyżwy z lodowiska miejskiego.

Wszystko po to, by jak najlepiej chronić kostkę podczas skoków, lądowań i skomplikowanych figur.

Co wyróżnia łyżwy figurowe?

Po pierwsze – płoza. Nie jest płaska. Patrząc z boku, zobaczysz delikatny łuk (tzw. rocker). To dzięki niemu łyżwiarz może płynnie przechodzić z jazdy w obrót czy skok. Podczas obrotów łyżwiarze korzystają z tzw. “idealnego punktu” ostrza – najbardziej zaokrąglonej części tuż za czubkiem. To na niej utrzymują równowagę przy piruetach.

Po drugie – rowek pośrodku płozy, który tworzy dwie krawędzie:

• wewnętrzną,
• zewnętrzną.

Dla ciebie może to nie mieć większego znaczenia, gdy oglądasz występy łyżwiarzy figurowych. Dla sędziów jednak ma (tak samo, jak dla sportowców). Zwracają oni uwagę, czy zawodnik jedzie wyraźnie na jednej krawędzi. Jest to szczególnie ważne podczas skoków, które – choć wyglądają niemal identycznie – różnią się właśnie krawędzią wybicia i lądowania (a także którą nogą się to robi oraz czy jedzie się przodem, czy jednak tyłem. 

Więcej o skokach przeczytasz tutaj: Jakie są skoki w łyżwiarstwie figurowym?).

Ząbki na płozach łyżew figurowych – po co są?

Niekoniecznie po to, byś się o nie przewrócił, gdy będziesz próbował jeździć na łyżwach figurowych zdecydowanie zbyt szybko lub nieumiejętnie. Te charakterystyczne “ząbki” (toe pick) służą głównie do:

• wybicia się do skoków,
• niektórych elementów krokowych.

Łyżwy solistów i par sportowych mają duże, wyraźne ząbki. W tańcu na lodzie ostrze jest krótsze (nawet o około 2 centymetry), a najniższy ząbek jest mniejszy, dzięki czemu łyżwiarze lepiej czują krawędź. 

Na jakim lodowisku trenować jazdę figurową na łyżwach? 

Nie każde lodowisko spełnia wymogi (niektóre są np. za małe). Wymiary tafli różnią się w zależności od typu obiektu: 

• lodowiska olimpijskie mają 30 × 60 metrów, 
• tafle NHL 26 × 61 metrów, 
• a europejskie nawet 30 × 64 metry. 

Międzynarodowa Unia Łyżwiarska (ISU) preferuje jednak standard olimpijski i zgodnie z regulaminem dopuszcza tafle nie mniejsze niż 56 × 26 metrów i nie większe niż 60 × 30 metrów. 

Znaczenie ma nie tylko wielkość, ale też jakość lodu. Liczy się jego gładkość, twardość, tarcie i kruchość, a na to wpływają: 

• temperatura (zwykle od –5,5 °C do –3,5 °C), 
• jakość wody oraz zużycie tafli – szczególnie przez ząbki łyżew. 

Dlatego podczas zawodów lód jest regularnie czyszczony, bo jego stan może negatywnie wpłynąć na jakość skoków, piruetów i całego występu (dzięki czyszczeniu każdy zawodnik ma takie same szanse i nikt nie zepsuje swojego występu przez “wyboje” powstałe po pokazie poprzednika).

Figury w jeździe figurowej na łyżwach

W łyżwiarstwie figurowym, jak sama nazwa wskazuje, mamy różne figury. Jakie?

Kroki

Podstawowe elementy, które dzielą się na:

• obroty kręcone na jednej nodze, 
• obroty kręcone na dwóch nogach.

Obroty kręcone na jednej nodze:

• trójka (three turn) – zmienia kierunek jazdy i krawędź. Rysunek na lodzie przypomina cyfrę “3”,
• bracket (trójka odwrotna, od nawiasu “}”) działa podobnie, ale rotacja jest odwrotna i zmienia się krawędź, a wierzchołek obrotu znajduje się na zewnątrz okręgu, a nie w środku, jak w trójce,
• rocker (zwrot) – obrót z jednego okręgu do drugiego (łyżwiarz zmienia kierunek, ale nie krawędź),
• counter (zwrot odwrotny) – odwrotny do rockera. 

Obroty kręcone na dwóch nogach:

• mohawk – łyżwiarz zmienia nogę i kierunek jazdy, ale nie krawędź. Często pojawia się tuż przed skokiem, gdy trzeba dynamicznie ustawić się do wybicia. Może być otwarty (stopa pod kątem 90 stopni) lub zamknięty (noga za kolanem),
• choctaw – podczas obrotu łyżwiarz zmienia nogę jazdy, kierunek oraz krawędź. 

Skoki

Są skoki:

• kopane (toeloop, flip, Lutz),
• krawędziowe (Salchow, Rittberger [znany także jako Loop], Axel).

Oprócz Axla wszystkie skoki są wykonywane tyłem. 

O skokach pisaliśmy dokładnie tutaj: Jakie są skoki w łyżwiarstwie figurowym?

Piruety

Piruet, czyli obrót – a raczej obroty, bo musi być ich odpowiednia liczba, żeby zostały uznane przez sędziów – odbywa się z jedną lub dwiema nogami na lodzie. Co ważnie, łyżwy nie mogą się przesuwać, mają tworzyć jeden ślad. 

Piruety dzielimy ze względu na różne kryteria. Pierwsze z nich to kierunek:

• w przód – dla lewonożnych na lewej nodze, dla prawonożnych na prawej,
• w tył – dla lewonożnych na prawej, dla prawonożnych na lewej.

Nie chodzi tu o kierunek, w którą stronę kręci się łyżwiarz, a o samą nogę. 

Można je podzielić także ze względu na pozycję:

• stany – pionowa pozycja, jedna noga uniesiona nad lodem (ale może być też na dwóch nogach, scratch spin – z nogą opartą na łyżwie nogi wykonującej obroty, ze skrzyżowanymi nogami),
  • z odchyleniem tułowia – zawodnik odchyla się do tyłu lub do boku, może złapać ręką/rękami łyżwę nogi wolnej, 
  • w pozycji Biellmann – zawodnik łapie łyżwę wolnej nogi obiema rękami, wychylając się po nią do tyłu. Noga i ręce znajdują się podnad głową,
  • w kształcie “I” – wolna noga uniesiona pionowo blisko twarzy,
  • w kształcie “Y” – noga wolna uniesiona z boku,
• siadany – zawodnik praktycznie siada na jednej nodze, a wolna jest z przodu,
  • ze “złamaną nogą” – noga wolna jest zgięta,
  • korkociąg – noga wolna skrzyżowana za pracującą,
• w pozycji wagi (w kształcie “T”) – noga pracująca jest prostopadle do lodu, a ciało i noga wolna – równolegle. 

Piruetów jest jeszcze wiele, ale te powinny ci na start wystarczyć. 

Sekwencja kroków

Kombinacja małych kroków, podskoków, obrotów, ruchów przestrzennych i zmian krawędzi. Muszą one wykonywać określony rysunek na lodzie (np. koło, linia prosta, litera “S”). 

Ruchy przestrzenne

To elementy, które łączą poszczególne kroki. Mogą nimi być:

• spitare – jazda na jednej nodze w uniesioną głową i wysoko podniesioną nogą wolną,
• mondo (Spread Eagle) – nogi są ułożone w “V”, a łyżwy rozstawione na zewnątrz tworzą linię prostą,
• Ina Bauer – podobny do monda, ale tworzy dwa ślady na lodzie,
• wypad (lunge) – zawodnik ma jedną nogę zgiętą, a drugą wyprostowaną ciągnie za sobą (ostrze nie może dotknąć lodu),
• pistolet (Shoot the Duck) – wygląda jak piruet siadany, ale zawodnik jedzie do przodu lub do tyłu,
• sekwencja choreograficzna – sekwencja kroków, obrotów, podskoków itd., która musi być wykonana przy pełnym wykorzystaniu tafli lodowiska. 

Już wiesz wszystko, co potrzebujesz na start. Tutaj nauczysz się oceniać zawodników i wyłapywać błędy, które mają znaczący wpływ na wynik (i nie są to tylko ewidentne upadki zawodników).